Ne ölçer?
DES-II, gündelik yaşamda dissosiyatif yaşantıların ne sıklıkla görüldüğünü ölçer. Yirmi sekiz madde üç geniş alanı kapsar: dalma ve hayal içine çekilme (bir işe ya da hayale kendini kaptırıp çevreyi fark etmeme), dissosiyatif amnezi (yapılan bir şeyi ya da geçen bir zaman dilimini hatırlamama) ve depersonalizasyon ile derealizasyon (kendini ya da çevreyi yabancı, gerçek dışı ya da uzaktan izliyormuş gibi algılama).
Dalma türü yaşantılar sağlıklı insanlarda da sık görülür; amnezi, depersonalizasyon ve kimlikle ilgili yaşantılar ise klinik açıdan daha anlamlıdır. Bu yüzden ölçeğin yanında, patolojik dissosiyasyonu daha iyi ayırt eden sekiz maddelik DES-T taksonu da hesaplanır.
Kim geliştirdi?
Dissosiyatif Yaşantılar Ölçeği, Eve M. Bernstein ve Frank W. Putnam tarafından geliştirildi ve ilk olarak 1986'da Journal of Nervous and Mental Disease'de yayımlandı. İlk sürümde katılımcılar yanıtlarını bir çizgi üzerinde işaretliyordu.
DES-II, Carlson ve Putnam'ın 1993'te Dissociation dergisinde yayımladığı güncelleme makalesinde tanıtıldı; bu sürümde yanıt biçimi yüzde 0 ile yüzde 100 arasında onar puanlık seçeneklere dönüştürüldü ve puanlama kolaylaştırıldı. DES-T ise Waller, Putnam ve Carlson'ın 1996'da Psychological Methods'ta yayımladığı taksometrik çalışmayla tanımlandı.
Türkçe uyarlaması
Dissosiyatif Yaşantılar Ölçeği'nin Türkçe sürümünün güvenilirlik ve geçerlik çalışması Yargıç, Tutkun ve Şar tarafından yapılmış ve 1995'te Dissociation dergisinde yayımlanmıştır.
psisula'daki Türkçe metin kurum içi bir çeviridir; geçerlik çalışması yapılmış bir uyarlama değildir ve kesme puanları orijinal çalışmalardan alınmıştır.
Kimlere uygulanır?
DES-II yetişkinler için geliştirilmiştir. Travma öyküsü olan danışanlarda, açıklanamayan zaman kayıpları, kendine yabancılaşma ya da gerçeklik duygusunda bozulma bildirenlerde, tedaviye yanıt vermeyen depresyon ve anksiyete tablolarında ve sınırda kişilik örüntüsünde dissosiyatif belirtileri taramak için kullanılır.
Travma odaklı bir tedaviye başlamadan önce dissosiyasyon düzeyini bilmek, tedavinin hızını ve sırasını planlamak açısından önemlidir. Ergenler için ayrı bir ergen sürümü (A-DES) bulunur.
Kim doldurur, nasıl uygulanır?
DES-II bir öz bildirim ölçeğidir: danışan formu kendisi doldurur. Her madde bir yaşantıyı tarif eder ve danışan bu yaşantının alkol ya da madde etkisi dışındayken zamanının yüzde kaçında olduğunu yüzde 0 ile yüzde 100 arasında onar puanlık seçeneklerden biriyle işaretler. Doldurulması yaklaşık on dakika sürer.
Yanıt biçimi diğer ölçeklerden farklı olduğu için, ilk uygulamada danışana yüzdelerin sıklığı gösterdiğini kısaca açıklamak yararlıdır. psisula'da danışana SMS ile gelen bağlantıyla telefonundan doldurulur; isterseniz yanıtları seans sırasında siz de girebilirsiniz.
Nasıl puanlanır?
Her madde 0 ile 100 arasında bir değer alır. Yirmi sekiz maddenin toplamı 0 ile 2800 arasında değişir; ölçeğin asıl puanı ise bu toplamın madde sayısına bölünmesiyle elde edilen ortalamadır ve 0 ile 100 arasında yorumlanır. Ters puanlanan madde yoktur.
DES-T, patolojik dissosiyasyonu en iyi ayırt eden sekiz maddenin ortalamasıdır ve dalma türü yaşantıları içermez. psisula ortalamayı ve DES-T değerini form gönderildiği anda hesaplar.
DES-II puanlama anahtarı
Her alt ölçeğin hangi maddelerden hesaplandığı. Madde numaraları formdaki sırayı izler.
| Alt ölçek | Maddeler | Hesaplama |
|---|---|---|
| DES ortalama | Tüm maddeler (1–28) | Ortalama |
| DES-T | 3, 5, 7, 8, 12, 13, 22, 27 | Ortalama |
DES-II puan hesaplayıcı
Doldurulmuş formdaki yanıtları madde numarasıyla girin (0, 10, 20, 30, 40, 50, 60, 70, 80, 90, 100). Puanlar, psisula'nın kullandığı kurallarla tüm maddeler girildiği anda hesaplanır. Hesaplama tarayıcınızda yapılır; yanıtlar hiçbir yere gönderilmez ve sayfadan ayrıldığınızda silinir.
Toplam puan(0–2800)
| Alt ölçek | Puan | Düzey |
|---|
Sonuç tek başına tanı koydurmaz; klinik görüşmeyle birlikte yorumlanmalıdır.
psisula bu hesaplamayı her formda kendiliğinden yapar, sonucu danışan dosyasına ekler ve tekrarlanan uygulamaları gelişim eğrisinde yan yana gösterir.
15 dakikalık demo planlayınPuanlar nasıl yorumlanır?
DES-II için şiddet düzeyi tablosu tanımlanmamıştır; yorum iki eşik üzerinden yapılır. psisula, madde ortalaması 30 ve üzeri olduğunda sonucu klinik eşikte, DES-T değeri 20 ve üzeri olduğunda ise taksonu yükselmiş olarak işaretler. 30 ortalaması, dissosiyatif bozukluk açısından ileri değerlendirme gerektiren bir düzey olarak literatürde yaygın biçimde kullanılır.
DES-II bir tarama aracıdır ve tanı koymaz. Yüksek bir ortalama travma sonrası stres bozukluğu, sınırda kişilik örüntüsü ve diğer tablolarda da görülebilir; DES-T'nin de yükselmiş olması, yaygın dalgınlıktan çok patolojik dissosiyasyonu düşündürür. Bu durumda yapılandırılmış bir dissosiyatif bozukluklar görüşmesiyle ileri değerlendirme yapılmalıdır. Dissosiyatif belirtileri olan danışanlarda kendine zarar verme ve intihar düşünceleri de ayrıca sorulmalıdır.
Alt ölçekler
- DES ortalama (×100) · 28 madde
- Yirmi sekiz maddenin ortalamasıdır ve danışanın dissosiyatif yaşantıları genel olarak ne sıklıkla yaşadığını gösterir. Ortalama 30 ve üzeri olduğunda klinik eşikte kabul edilir. Dalma türü yaşantılar da bu ortalamaya katıldığı için, tek başına yüksek bir ortalama patolojik dissosiyasyonu kesin olarak göstermez; DES-T ile birlikte okunmalıdır.
- DES-T (×100) · 8 madde
- Amnezi, depersonalizasyon, derealizasyon ve kimlik değişimiyle ilgili sekiz maddenin ortalamasıdır. Dalma türü yaşantıları içermediği için patolojik dissosiyasyonu daha iyi ayırt eder. 20 ve üzeri değer, yaygın bir dalgınlıktan çok dissosiyatif bir bozukluğa işaret edebilir ve ileri değerlendirme gerektirir.
Dikkat edilmesi gerekenler
Aşağıdaki durumlarda psisula'nın sonuç ekranında kural tabanlı bir uyarı işareti görünür. İşaret bir tanı ya da risk puanı değildir; sonucu sizin değerlendirmeniz için öne çıkarır.
- DES-II ortalaması klinik eşikte (≥30)
- DES-T taksonu yükselmiş (≥20)
Ne sıklıkla tekrarlanmalı?
DES-II çoğunlukla bir tarama aracı olarak başvuruda ya da travma odaklı tedaviye başlamadan önce uygulanır. Dissosiyasyonu hedefleyen bir tedavi sürecinde değişimi görmek için birkaç ayda bir tekrarlanabilir.
Maddeler belirli bir zaman dilimiyle sınırlı değildir; bu nedenle çok sık tekrarlanması kısa süreli değişimleri göstermekte sınırlı kalır.
Güçlü yönleri ve sınırlılıkları
Güçlü yönleri
- Dissosiyasyonun dalma, amnezi ve depersonalizasyon gibi farklı yönlerini tek formda tarar.
- DES-T taksonu, yaygın dalgınlık ile patolojik dissosiyasyonu ayırt etmeye yardım eder.
- Yüzdelik yanıt biçimi yaşantının sıklığını sezgisel olarak ifade etmeyi sağlar.
- Uzun bir geçmişe ve geniş bir araştırma literatürüne sahiptir; ücretsiz kullanılabilir.
Sınırlılıkları
- Tanı koymaz; yüksek puan yapılandırılmış bir görüşmeyle değerlendirilmelidir.
- Belirli bir zaman dilimini sormadığı için kısa süreli değişimlere duyarlılığı sınırlıdır.
- Dalma türü yaşantılar sağlıklı kişilerde de sık olduğundan ortalama tek başına yanıltıcı olabilir.
- psisula'daki Türkçe metin kurum içi çeviridir; eşikler orijinal çalışmalardan alınmıştır.
Benzer ölçeklerle karşılaştırma
PCL-5 ve ITQ travma sonrası belirtileri ölçer, ancak dissosiyatif yaşantıları ayrıntılı kapsamaz; DES-II bu boşluğu doldurur. Travma odaklı tedaviye başlamadan önce PCL-5 ya da ITQ ile birlikte kullanılması, tedavinin hızını planlamaya yardım eder.
Çocukluk çağı istismar ve ihmal öyküsü için CTQ-28, duygu düzenleme güçlükleri için DERS-16 tamamlayıcı bilgi verir. Bedensel dissosiyatif belirtiler öne çıkıyorsa PHQ-15 de bilgi verebilir.
Sonucu danışanla konuşmak
Dissosiyatif yaşantılar danışanlar için çoğu zaman tuhaf ya da korkutucudur ve daha önce hiç konuşulmamış olabilir. Sonucu paylaşırken bu yaşantıların bunaltıcı durumlara karşı zihnin geliştirdiği bir koruma biçimi olabileceğini anlatmak, utancı ve 'delirme' korkusunu azaltır.
Yüksek puanlı maddeleri birlikte gözden geçirip hangi durumlarda ortaya çıktıklarını konuşmak, topraklama becerileri ve tetikleyicilerin fark edilmesi için iyi bir başlangıçtır.
Telif ve kullanım koşulları
DES-II klinik ve araştırma amaçlı olarak ücretsiz kullanılabilir.
psisula'da DES-II nasıl kullanılır?
- Danışanınıza portaldan tek tıkla gönderirsiniz; danışan SMS ile gelen bağlantıyı telefonunda açar, uygulama indirmez. İsterseniz seans sırasında yanıtları kendiniz girersiniz.
- Puan, yanıtlar girildiği anda hesaplanır ve danışan dosyasına normal bir ölçek kaydı olarak düşer.
- Tekrarlanan uygulamalar danışanın gelişim eğrisinde yan yana durur; skoru kötüleşen danışanlar gidişat panosunda öne çıkar.
- İsterseniz yapay zekâ sonucu okunabilir bir yoruma çevirir; yorum tanı koymaz ve siz onaylamadan dosyaya girmez.
- Süpervizyon ve sevk için PDF ilerleme raporu alırsınız.
Ölçümün klinik karara nasıl dönüştüğünü ölçüme dayalı terapi yazımızda, danışan takibinin bütününü danışan takip programı sayfasında anlattık.
DES-II ve diğer 74 ölçeği kendi danışanlarınızla görün. 15 dakikalık görüşmede psisula'yı sizin çalışma düzeniniz üzerinden gösterelim.
15 dakikalık demo planlayınSık sorulan sorular
DES-II kaç dakika sürer?
Yirmi sekiz maddeyle genellikle on dakika civarında doldurulur.
DES-II'de kaç puan yüksek kabul edilir?
Madde ortalaması 30 ve üzeri klinik eşik kabul edilir. Sekiz maddelik DES-T değerinin 20 ve üzeri olması patolojik dissosiyasyonu düşündürür.
DES-T nedir?
DES-II'nin patolojik dissosiyasyonu en iyi ayırt eden sekiz maddesinden hesaplanan ortalamadır. Dalma türü yaşantıları içermediği için yaygın dalgınlıktan daha iyi ayrışır.
DES-II dissosiyatif bozukluk tanısı koyar mı?
Hayır. DES-II bir tarama aracıdır. Yüksek puan yapılandırılmış bir görüşmeyle ileri değerlendirme gerektirir.
Kaynakça
- Bernstein EM, Putnam FW. Development, reliability, and validity of a dissociation scale. Journal of Nervous and Mental Disease. 1986;174(12):727–735.
- Carlson EB, Putnam FW. An update on the Dissociative Experiences Scale. Dissociation. 1993;6(1):16–27.
- Waller NG, Putnam FW, Carlson EB. Types of dissociation and dissociative types: a taxometric analysis of dissociative experiences. Psychological Methods. 1996;1(3):300–321.
- Yargıç Lİ, Tutkun H, Şar V. The reliability and validity of the Turkish version of the Dissociative Experiences Scale. Dissociation. 1995;8:10–13.
Bu sayfa ruh sağlığı profesyonelleri içindir. Hiçbir ölçek sonucu tek başına tanı koydurmaz; puan, klinik görüşme ve değerlendirmeyle birlikte yorumlanmalıdır. Kesme puanları psisula'nın kullandığı aralıklardır; Türkçe uyarlama çalışmalarındaki değerlerden farklılık gösterebilir.