BDT’de form neden kullanılır?
Bir düşünceyi seansta konuşmak ile onu yaşandığı anda yakalamak farklı işlerdir. Formlar, danışanın seans dışında kendi deneyimini gözlemlemesini ve yazıya dökmesini sağlar. Böylece seans, “geçen hafta nasıldı?” sorusunun hatırlanan cevabı yerine kayda geçmiş somut anlar üzerinden ilerler.
İyi bir BDT formu üç özellik taşır:
- Kısadır. Danışanın gün içinde birkaç dakikada doldurabileceği kadar.
- Bir amaca bağlıdır. Danışan formun neye hizmet ettiğini bilir: bir düşünceyi sınamak, bir örüntüyü görmek, bir adım atmak.
- Seansta ele alınır. Doldurulan ama hiç konuşulmayan form, bir sonraki hafta doldurulmaz.
En sık kullanılan BDT formları
1. Düşünce kaydı
Bilişsel yeniden yapılandırmanın temel aracı. Danışan duygusunun belirgin biçimde değiştiği bir anı seçer ve o andaki düşünceyi adım adım inceler. Tam sürümü yedi sütundan oluşur:
| Sütun | Danışan ne yazar? |
|---|---|
| Durum | Nerede, ne zaman, kiminle, ne oluyordu? |
| Duygu | Hangi duygu ve şiddeti (0-100) |
| Otomatik düşünce | O anda aklından geçen düşünce ya da imge; en güçlüsünü işaretler |
| Destekleyen kanıt | Düşüncenin doğru olduğunu gösteren olgular |
| Desteklemeyen kanıt | Düşünceyle uyuşmayan olgular |
| Alternatif düşünce | Kanıtların hepsini hesaba katan daha dengeli bir düşünce |
| Sonuç | Duygunun yeni şiddeti (0-100) ve şimdi ne yapacağı |
İlk haftalarda yalnızca ilk üç sütunu vermek, danışanın düşünceyi duygudan ayırmayı öğrenmesi için çoğu zaman yeterlidir. Kanıt ve alternatif sütunları, bu ayrım oturduktan sonra eklenir.
2. ABC formu
Akılcı duygusal davranışçı terapiden (Ellis) gelen, düşünce kaydından daha kısa bir yapı. Danışanın olayın kendisinin değil, olaya yüklediği anlamın duyguyu belirlediğini görmesine yardım eder.
| Sütun | Danışan ne yazar? |
|---|---|
| A — Olay | Tetikleyen durum, olabildiğince betimleyici |
| B — İnanç | Olay hakkında ne düşündü, kendine ne söyledi |
| C — Sonuç | Hissettiği duygu ve yaptığı davranış |
| D — Sorgulama | İnancı sorgulayan sorular ve cevapları |
| E — Yeni etki | Sorgulamadan sonraki duygu ve davranış |
D ve E sütunları, danışan A-B-C bağlantısını kendi örneklerinde görebildikten sonra eklenir.
3. Aktivite planlama (davranışsal aktivasyon çizelgesi)
Depresyon çalışmasının ilk adımlarından biri. Önce bir hafta boyunca ne yapıldığı kaydedilir, sonra keyif ya da anlam veren etkinlikler bilinçli olarak plana yerleştirilir.
| Sütun | Danışan ne yazar? |
|---|---|
| Gün ve saat | Saatlik ya da yarım günlük dilimler |
| Etkinlik | O dilimde ne yaptı ya da ne yapmayı planlıyor |
| Keyif (0-10) | Etkinlikten ne kadar keyif aldı |
| Ustalık (0-10) | Etkinlik ona ne kadar başarı ya da yeterlilik hissi verdi |
Keyif ve ustalık puanları, hangi etkinliklerin duygudurumu kaldırdığını danışanın kendi verisiyle gösterir. Planlanan etkinlik küçük başlar: “spora başlamak” değil, “akşam yemeğinden sonra 10 dakika yürümek”.
4. Maruz bırakma hiyerarşisi
Kaygı bozukluklarında ve obsesif kompulsif bozuklukta, kaçınılan durumlarla aşamalı yüzleşmenin haritası.
| Sütun | Danışan ne yazar? |
|---|---|
| Durum | Kaçındığı ya da kaygı duyduğu somut bir durum |
| Beklenen kaygı (0-100) | O durumda ne kadar kaygı duyacağını tahmin ettiği puan (SUDS) |
| Uygulama tarihi | Basamağın ne zaman deneneceği |
| Gerçekleşen kaygı (0-100) | Uygulamanın başında, en yüksek noktasında ve sonunda |
Liste en kolaydan en zora doğru sıralanır ve orta düzeyde kaygı veren bir basamaktan başlanır. Uygulama sonrası kayıt, beklenen kaygı ile yaşanan kaygı arasındaki farkı görünür kılar; bu fark çalışmanın kendisidir.
5. Davranışsal deney çalışma sayfası
Bir inancı konuşarak değil, sınayarak değiştirmenin aracı. Düşünce kaydında kanıt bulunamayan ya da danışanın “mantıklı ama hissetmiyorum” dediği durumlarda özellikle işe yarar.
| Sütun | Danışan ne yazar? |
|---|---|
| Sınanan inanç | Test edilecek düşünce ve ona ne kadar inandığı (%) |
| Tahmin | İnanç doğruysa ne olacağı, somut ve gözlenebilir biçimde |
| Deney | Ne yapacağı, ne zaman, nerede; güvenlik davranışlarını bırakıp bırakmayacağı |
| Ne oldu? | Gerçekte gözlediği |
| Çıkarım | Bu sonucun inanç için ne anlama geldiği ve inanca şimdi ne kadar inandığı (%) |
6. Tetikleyici günlüğü
Formülasyonun ilk haftalarında, örüntüyü görmek için. Danışan sıkıntının ne zaman ortaya çıktığını, neyin tetiklediğini düşündüğünü ve nasıl tepki verdiğini kaydeder. Birkaç haftalık kayıt, hangi durumların, saatlerin ya da kişilerin öne çıktığını gösterir ve düşünce kaydına geçişi kolaylaştırır.
Bilişsel çarpıtmalar: düşünce kaydının yanında verilen liste
Danışanın otomatik düşüncelerini adlandırabilmesi, onlarla mesafe kurmasının ilk adımıdır. Yaygın kullanılan liste:
- Ya hep ya hiç düşünme: Durumları iki uç kategoride görmek. “Mükemmel olmadıysa başarısızdır.”
- Felaketleştirme: Olası en kötü sonucu kesinmiş gibi beklemek.
- Zihin okuma: Başkalarının ne düşündüğünü kanıtsız bildiğini varsaymak.
- Aşırı genelleme: Tek bir olaydan genel bir kural çıkarmak. “Hep böyle olur.”
- Etiketleme: Bir davranıştan kendine ya da başkasına kalıcı bir etiket yapıştırmak. “Ben bir başarısızım.”
- Zorunluluk ifadeleri: “-meli, -malı” kalıplarıyla kendine ya da başkalarına katı kurallar koymak.
- Olumluyu geçersiz kılma: İyi giden şeyleri “sayılmaz” diye bir kenara itmek.
- Duygusal akıl yürütme: Hissettiği şeyi gerçeğin kanıtı saymak. “Böyle hissediyorsam öyledir.”
- Kişiselleştirme: Kendisiyle ilgisi olmayan olayların sorumluluğunu üstlenmek.
BDT ölçekleri: formların işe yarayıp yaramadığını görmek
Formlar sürecin içini gösterir; ölçekler ise sonucunu. BDT’nin ayırt edici özelliklerinden biri belirtinin düzenli ölçülmesidir: aynı ölçeği tedavi boyunca belirli aralıklarla tekrarlamak, hangi müdahalenin işe yaradığını ve hangi danışanın beklenen hızda iyileşmediğini gösterir.
| Hedef | Sık kullanılan ölçekler |
|---|---|
| Depresyon | PHQ-9, Beck Depresyon Envanteri |
| Yaygın kaygı | GAD-7, Beck Anksiyete Envanteri |
| Depresyon, kaygı ve stres birlikte | DASS-21 |
| Obsesif kompulsif bozukluk | OCI-R |
| Sosyal kaygı | LSAS, SPIN |
| Panik bozukluğu | PDSS |
| Travma sonrası stres bozukluğu | PCL-5 |
| Uykusuzluk | ISI |
| Sağlık kaygısı | Whiteley-7 |
75 ölçeğin tamamı, puanlama ve yorumlama bilgileriyle birlikte ölçek kütüphanesinde. Ölçümün klinik karara nasıl dönüştüğünü ölçüme dayalı terapi yazımızda anlattık.
Formu seansa bağlamak
Ödev olarak verilen formun bir sonraki hafta doldurulmuş olarak gelmesi, büyük ölçüde nasıl verildiğine bağlıdır:
- Gerekçeyi birlikte kurun. Danışan formun hangi sorunu çözmek için olduğunu kendi cümleleriyle söyleyebilmeli.
- İlk satırı seansta doldurun. Seanstan bir örnekle başlamak, formun nasıl kullanılacağını gösterir.
- Ne zaman doldurulacağını planlayın. “Hafta içinde” değil, “akşam yemeğinden sonra” ya da “bu duyguyu fark ettiğim anda”.
- Bir sonraki seansın başında ele alın. Gündemin ilk maddesi ödevdir; yapılmadıysa neyin engel olduğu konuşulur.
Ödevin seans içinde nasıl planlandığına dair daha uzun bir rehber için terapide ev ödevleri yazımıza bakabilirsiniz.
psisula’da BDT ödevleri
- Hazır kütüphane. Düşünce kaydı, aktivite planlama, maruz bırakma hiyerarşisi, davranışsal deney çalışma sayfası ve tetikleyici günlüğü, ödev kütüphanesinde talimatlarıyla birlikte hazır gelir. DBT ve ACT çalışma sayfaları da kütüphanededir.
- Kendi şablonlarınız. Kendi formlarınızı şablon olarak ekler, sonraki danışanlara tek tıkla atarsınız.
- Danışan portalı. Danışan, SMS ile gelen bağlantıyla portalına girer, ödevini görür ve tamamladığını işaretler; tamamlanma dosyaya işlenir. Uygulama indirmez. İsterseniz ödevin çıktısını alırsınız.
- Ölçekle aynı dosyada. Ödevler, seans notları ve ölçek sonuçları aynı danışan dosyasında durur; skoru kötüleşen danışan gidişat panosunda öne çıkar.
Danışan dosyasının bütününü danışan takip programı sayfasında anlattık.
BDT ödevlerini ve ölçekleri tek yerden yönetin. 15 dakikalık görüşmede psisula'yı sizin çalışma düzeniniz üzerinden gösterelim.
15 dakikalık demo planlayın