FAD: Aile Değerlendirme Ölçeği

Ne ölçer?

Aile Değerlendirme Ölçeği (FAD), aile işlevselliğini McMaster Aile İşlevselliği Modeli'ne göre değerlendirir. Model, ailenin günlük yaşamı sürdürmesini sağlayan altı boyut tanımlar: problemleri çözme, aile içinde açık ve doğrudan iletişim, rollerin ve görevlerin paylaşımı, duygulara uygun tepki verebilme, aile üyelerinin birbirine gösterdiği ilgi ve davranış kurallarının nasıl konulup sürdürüldüğü.

Bu altı boyutun yanında, ailenin genel sağlığına dair tek bir gösterge sunan Genel İşlevsellik ölçeği yer alır. FAD tek bir kişinin değil, kişinin gözünden ailenin bütününün nasıl işlediğini ölçer; aynı ailenin farklı üyelerinin yanıtları karşılaştırılabilir.

Kim geliştirdi?

FAD, Nathan B. Epstein, Lawrence M. Baldwin ve Duane S. Bishop tarafından McMaster Aile İşlevselliği Modeli'ne dayanarak geliştirildi ve 1983'te Journal of Marital and Family Therapy'de tanıtıldı. McMaster modeli, aileleri klinik açıdan değerlendirmek için geliştirilmiş bir kavramsal çerçevedir ve FAD bu çerçevenin öz bildirim aracıdır.

Ölçeğin güvenirlik ve geçerlik çalışması Brown Üniversitesi ve Butler Hastanesi'nden Miller, Epstein, Bishop ve Keitner tarafından 1985'te aynı dergide yayımlandı. Bu çalışma, ölçeğin terapistlerce sağlıklı ve sağlıksız olarak değerlendirilen aileleri ayırt edebildiğini bildirmiştir.

Türkçe uyarlaması

FAD'nin Türkçe uyarlaması Işıl Bulut tarafından yapılmış ve 1990'da Ankara'da yayımlanan Aile Değerlendirme Ölçeği (ADÖ) El Kitabı ile tanıtılmıştır. Türkçe adıyla Aile Değerlendirme Ölçeği, o tarihten bu yana Türkiye'de çocuk ve ergen psikiyatrisi, aile danışmanlığı ve sosyal hizmet alanlarındaki araştırmalarda yaygın olarak kullanılmaktadır.

Klinik eşikler ise Türk örnekleminden değil, orijinal çalışmalardan gelir.

Kimlere uygulanır?

FAD 12 yaş ve üzerindeki aile üyeleri tarafından doldurulabilir. Aile terapisinde, çocuk ve ergen ruh sağlığı hizmetlerinde danışanın aile ortamını anlamak için, kronik hastalık ya da yeti yitimi gibi aileyi etkileyen durumlarda ve ebeveyn danışmanlığında kullanılır.

Yalnızca çift ilişkisini değerlendirmek istiyorsanız RDAS daha kısa ve odaklıdır. Çocuğun kendi duygusal ve davranışsal güçlüklerini görmek için SDQ ya da RCADS gibi ölçekler FAD'yi tamamlar; FAD çocuğun belirtilerini değil, aile sisteminin işleyişini ölçer.

Kim doldurur, nasıl uygulanır?

FAD bir öz bildirim ölçeğidir. Aile üyeleri formu ayrı ayrı doldurur ve her madde, ifadenin kendi ailesini ne ölçüde tanımladığına göre dört basamaklı bir katılma ölçeğiyle yanıtlanır: kesinlikle katılıyorum, katılıyorum, katılmıyorum ve kesinlikle katılmıyorum. Belirli bir zaman dilimi sorulmaz; kişinin ailesini genel olarak nasıl gördüğü değerlendirilir. 60 maddeyle doldurulması yaklaşık 15 dakika sürer.

Aynı ailenin birden fazla üyesine uygulanması, aileyi kimin nasıl gördüğünü karşılaştırma fırsatı verir. psisula'da danışana SMS ile gelen bağlantıyla telefonundan doldurulur; isterseniz yanıtları seans sırasında siz de girebilirsiniz.

Nasıl puanlanır?

Her madde 1 ile 4 arasında puanlanır. Maddelerin bir kısmı sağlıklı işleyişi, bir kısmı sorunlu işleyişi tarif ettiği için sağlıklı işleyişi anlatan maddeler ters çevrilir; böylece her alt ölçekte yüksek puan daha fazla işlev güçlüğü anlamına gelir.

Her alt ölçeğin puanı, o alt ölçeğe ait maddelerin ortalamasıdır ve 1 ile 4 arasında değişir. Tüm maddelerin ham toplamı 60 ile 240 arasındadır, ancak FAD'de klinik yorum toplamdan değil alt ölçek ortalamalarından yapılır. psisula'da alt ölçek ortalamaları, danışan formu gönderdiği anda hesaplanır.

FAD puanlama anahtarı

Her alt ölçeğin hangi maddelerden hesaplandığı. Madde numaraları formdaki sırayı izler. Ters puanlanan maddeler: 1, 3, 5, 7, 11, 15, 17, 20, 21, 23, 25, 29, 31, 37, 38, 40–43, 49–51, 53, 57; bu maddelerde puan, en yüksek ve en düşük yanıt değerinin toplamından işaretlenen değer çıkarılarak bulunur.

FAD puan hesaplayıcı

Doldurulmuş formdaki yanıtları madde numarasıyla girin (1–4). Puanlar, psisula'nın kullandığı kurallarla tüm maddeler girildiği anda hesaplanır. Hesaplama tarayıcınızda yapılır; yanıtlar hiçbir yere gönderilmez ve sayfadan ayrıldığınızda silinir.

Puanlar nasıl yorumlanır?

FAD'de her alt ölçek kendi eşiğiyle yorumlanır; ortalama eşiğin üzerindeyse o alanda klinik açıdan anlamlı bir güçlük düşünülür. psisula, Genel İşlevsellik ortalaması 2.00 ve üzerinde olduğunda, ayrıca problem çözme ve iletişim alt ölçekleri klinik eşiğin üzerinde olduğunda sonucu işaretler.

Orijinal çalışmalara dayanan ve yaygın olarak aktarılan eşikler şöyledir: Genel İşlevsellik 2.00, problem çözme, iletişim ve duygusal tepki verebilme 2.20, roller 2.30, duygusal katılım 2.10 ve davranış kontrolü 1.90. Bu eşikler ABD'deki aile örneklemlerinden gelir ve Türkiye için ayrıca belirlenmemiştir.

FAD tek başına bir aileyi işlevsiz ilan etmez. Profil, ailenin hangi alanlarda zorlandığını gösteren bir başlangıç noktasıdır ve görüşmede aile üyelerinin kendi anlatımlarıyla birlikte değerlendirilmelidir.

Alt ölçekler

Problem çözme · 6 madde

Ailenin hem günlük hem de duygusal sorunları, ailenin işleyişini sürdürecek şekilde çözebilme becerisini ölçer. Yüksek puan, sorunların uzayıp gittiğini ya da çözüm adımlarının tamamlanmadığını düşündürür.

İletişim · 7 madde

Aile içindeki bilgi alışverişinin açık ve doğrudan olup olmadığını değerlendirir: mesajın içeriği net mi, söylenmesi gereken kişiye mi söyleniyor. Yüksek puan dolaylı ya da belirsiz iletişime işaret eder.

Roller · 8 madde

Geçim, bakım ve destek, ev düzeni gibi aile işlevlerinin nasıl paylaşıldığını, görevlerin açık ve adil dağıtılıp dağıtılmadığını ve sorumlulukla yerine getirilip getirilmediğini ölçer.

Duygusal tepki verebilme · 6 madde

Aile üyelerinin farklı durumlara uygun nitelikte ve yoğunlukta duygusal tepki verebilme kapasitesini değerlendirir. Yüksek puan, duyguların bastırıldığını ya da orantısız yaşandığını düşündürebilir.

Duygusal katılım · 7 madde

Aile üyelerinin birbirinin ilgi alanlarına ve kaygılarına ne ölçüde ilgi gösterdiğini ve değer verdiğini ölçer. Hem ilgisizlik hem de aşırı iç içe geçmiş ilişkiler bu alanda güçlük olarak yansıyabilir.

Davranış kontrolü · 9 madde

Ailenin üyelerinin davranışlarına ilişkin standartları nasıl koyduğunu ve sürdürdüğünü değerlendirir. Kuralların esnek mi, katı mı, gevşek mi yoksa tutarsız mı olduğuna dair bilgi verir.

Genel işlevsellik · 12 madde

Ailenin genel sağlığını ya da sorunlu işleyişini tek bir göstergeyle özetler. FAD'nin en sık kullanılan alt ölçeğidir ve araştırmalarda tek başına da uygulanır; 2.00 ve üzeri ortalama klinik incelemeyi düşündürür.

Dikkat edilmesi gerekenler

Aşağıdaki durumlarda psisula'nın sonuç ekranında kural tabanlı bir uyarı işareti görünür. İşaret bir tanı ya da risk puanı değildir; sonucu sizin değerlendirmeniz için öne çıkarır.

• FAD genel işlevsellik klinik eşiğin üzerinde (ortalama ≥2.00)
• FAD problem çözme klinik eşiğin üzerinde
• FAD iletişim klinik eşiğin üzerinde

Ne sıklıkla tekrarlanmalı?

FAD daha çok başlangıç değerlendirmesinde ve tedavinin sonunda kullanılır. Aile müdahalesinin etkisini görmek için müdahale öncesinde ve sonrasında uygulanması önerilir; uzun süren aile çalışmalarında birkaç ayda bir tekrarlanabilir.

60 madde nedeniyle her seans tekrarlamak için uygun değildir. Değişimi izlerken özellikle Genel İşlevsellik ortalamasının ve başlangıçta eşiğin üzerinde olan alt ölçeklerin seyrine bakmak işe yarar.

Güçlü yönleri ve sınırlılıkları

Benzer ölçeklerle karşılaştırma

RDAS yalnızca çift ilişkisinin uyumunu ölçer ve daha kısadır; ebeveynler arasındaki ilişkiyi ayrıca görmek istediğinizde FAD'yi tamamlar. SDQ, RCADS ve SCARED ise çocuğun kendi belirtilerini değerlendirir; aile işleyişi ile çocuğun belirtileri birlikte ele alındığında daha bütünlüklü bir tablo çıkar.

ACE ve CTQ-28 çocukluktaki olumsuz yaşantıları geriye dönük olarak sorar; FAD ise ailenin bugünkü işleyişine odaklanır.

Sonucu danışanla konuşmak

Sonucu aileyle paylaşırken profili bir suçlama olarak değil, ailenin hangi alanlarda iyi işlediğini ve nerede zorlandığını gösteren bir harita olarak sunmak işe yarar. Eşiğin altında kalan alanları da görünür kılmak, ailenin güçlü yanlarını konuşmaya açar.

Aile üyelerinin puanları belirgin biçimde farklıysa bu, aynı aileyi farklı yaşadıklarını gösterir ve kendi başına önemli bir konuşma konusudur. Bireysel yanıtların paylaşılıp paylaşılmayacağını önceden konuşmak, özellikle ergenlerin yanıtlarında güveni korur.

Telif ve kullanım koşulları

Ulusal Çocuk Travmatik Stres Ağı'nın (NCTSN) ölçek tanıtımına göre FAD ücretsizdir. Ölçek, yazarların bağlı olduğu Butler Hastanesi aile araştırma programı aracılığıyla edinilir.

psisula'da FAD nasıl kullanılır?

• Danışanınıza portaldan tek tıkla gönderirsiniz; danışan SMS ile gelen bağlantıyı telefonunda açar, uygulama indirmez. İsterseniz seans sırasında yanıtları kendiniz girersiniz.
• Puan, yanıtlar girildiği anda hesaplanır ve danışan dosyasına normal bir ölçek kaydı olarak düşer.
• Tekrarlanan uygulamalar danışanın gelişim eğrisinde yan yana durur; skoru kötüleşen danışanlar gidişat panosunda öne çıkar.
• İsterseniz yapay zekâ sonucu okunabilir bir yoruma çevirir; yorum tanı koymaz ve siz onaylamadan dosyaya girmez.
• Süpervizyon ve sevk için PDF ilerleme raporu alırsınız.

Ölçümün klinik karara nasıl dönüştüğünü ölçüme dayalı terapi yazımızda, danışan takibinin bütününü danışan takip programı sayfasında anlattık.

Sık sorulan sorular

Kaynakça

1. Epstein NB, Baldwin LM, Bishop DS. The McMaster Family Assessment Device. Journal of Marital and Family Therapy. 1983;9(2):171–180.
2. Miller IW, Epstein NB, Bishop DS, Keitner GI. The McMaster Family Assessment Device: reliability and validity. Journal of Marital and Family Therapy. 1985;11(4):345–356.
3. Bulut I. Aile Değerlendirme Ölçeği (ADÖ) El Kitabı. Ankara: Özgüzeliş Matbaası; 1990.
4. Family Assessment Device. National Child Traumatic Stress Network (NCTSN).

Bu sayfa ruh sağlığı profesyonelleri içindir. Hiçbir ölçek sonucu tek başına tanı koydurmaz; puan, klinik görüşme ve değerlendirmeyle birlikte yorumlanmalıdır. Kesme puanları psisula'nın kullandığı aralıklardır; Türkçe uyarlama çalışmalarındaki değerlerden farklılık gösterebilir.

← Tüm ölçekler