ASRS-v1.1: Erişkin DEHB Kendi Bildirim Ölçeği

Ne ölçer?

ASRS-v1.1, yetişkinlerde dikkat eksikliği/hiperaktivite bozukluğunun (DEHB) belirtilerini soran 18 maddelik bir öz bildirim listesidir. Maddeler DSM-IV-TR'deki DEHB A ölçütünün 18 belirtisine karşılık gelir ve bu belirtilerin yetişkin yaşamındaki görünümlerine göre yazılmıştır: dikkati sürdürme, düzen kurma, hatırlama ve erteleme gibi dikkat alanları ile motor ve içsel huzursuzluk, konuşma ve sıra bekleme gibi hiperaktivite-dürtüsellik alanları.

Form iki bölümden oluşur. Bölüm A'daki altı madde, DEHB'yi en iyi yordayan belirtiler olarak seçilmiştir ve tarama için kullanılır. Bölüm B'deki on iki madde ek belirti bilgisi verir. Belirtiler ayrıca dikkatsizlik ve hiperaktivite-dürtüsellik olmak üzere iki alana ayrılır.

Kim geliştirdi?

ASRS, Dünya Sağlık Örgütü'nün Bileşik Uluslararası Tanı Görüşmesi'nin (CIDI) gözden geçirilmesiyle birlikte, Dünya Sağlık Örgütü ve Yetişkin DEHB Çalışma Grubu tarafından geliştirilmiştir. Çalışma grubunda Lenard Adler, Ronald C. Kessler ve Thomas Spencer yer almıştır.

Ölçeğin ve altı maddelik tarama formunun geçerlik çalışması 2005 yılında Kessler ve arkadaşları tarafından Psychological Medicine dergisinde yayımlandı. Bu çalışmada altı maddelik tarama formunun, toplum taramalarında ve klinik vaka bulmada 18 maddelik listeye tercih edilmesi önerildi.

Türkçe uyarlaması

ASRS-v1.1'in Türkçe geçerlik ve güvenilirlik çalışması Sultan Doğan, Bedriye Öncü Çetinkaya, Gamze Saraçoğlu Varol ve Suat Küçükgöncü tarafından yapılmış ve 2009'da Anadolu Psikiyatri Dergisi'nde yayımlanmıştır. Çalışma Tekirdağ Namık Kemal Üniversitesi'nde okuyan 579 üniversite öğrencisiyle yürütülmüş, Türkçe formda da dikkatsizlik ve hiperaktivite-dürtüsellik olmak üzere iki faktör elde edilmiştir.

Çalışma, Türkçe ASRS'nin yetişkin DEHB taramasında yardımcı bir araç olarak kullanılabileceği sonucuna varmıştır.

Kimlere uygulanır?

ASRS-v1.1 yetişkinler için geliştirilmiştir. Dikkat, düzen ve dürtü kontrolüyle ilgili yakınmalarla başvuran, erişkin DEHB'den şüphelendiğiniz ya da depresyon, kaygı veya madde kullanımı gibi DEHB'yle sık birlikte görülen sorunlar nedeniyle izlediğiniz danışanlarda uygundur.

Çocuk ve ergenler için ebeveyn ya da öğretmen bildirimine dayanan ölçekler daha uygundur. Yalnızca kısa bir ön tarama gerekiyorsa altı maddelik ASRS Bölüm A yeterlidir; belirti profilini görmek istediğinizde tam 18 maddelik liste daha fazla bilgi verir.

Kim doldurur, nasıl uygulanır?

ASRS-v1.1 bir öz bildirim ölçeğidir: danışan formu kendisi doldurur. Sorular son altı ayı kapsar ve her biri, belirtinin ne sıklıkta yaşandığını soran beş seçenekle yanıtlanır: hiçbir zamandan çok sık'a uzanan bir sıklık ölçeği. Doldurulması yaklaşık beş dakika sürer.

Resmi uygulama yönergesi, formu danışanla birlikte gözden geçirmeyi, sık işaretlenen belirtilerin iş, ev ve ilişkilerdeki etkisini sormayı ve belirtilerin çocukluktan beri var olup olmadığını araştırmayı önerir.

psisula'da danışana SMS ile gelen bağlantıyla telefonundan doldurulur; isterseniz yanıtları seans sırasında siz de girebilirsiniz.

Nasıl puanlanır?

psisula'da her madde 0 (hiçbir zaman) ile 4 (çok sık) arasında puanlanır ve 18 maddenin toplamı 0 ile 72 arasında bir ham puan verir. Ters puanlanan madde yoktur.

Tarama kararı toplam puana değil, Bölüm A'ya dayanır. Bölüm A'daki altı maddenin her biri için formda belirli bir sıklık düzeyi ve üzeri gölgeli alan olarak tanımlanmıştır; bu eşik maddeye göre değişir. Gölgeli alana düşen yanıtlar sayılır ve 0 ile 6 arasında bir olumlu madde sayısı elde edilir.

Dikkatsizlik ve hiperaktivite-dürtüsellik alt puanları, her alandaki dokuz maddenin toplanmasıyla hesaplanır; her biri 0 ile 36 arasındadır. Orijinal yönergeye göre Bölüm B için bir toplam puan ya da tanı olasılığı hesaplanmaz.

ASRS-v1.1 puanlama anahtarı

Her alt ölçeğin hangi maddelerden hesaplandığı. Madde numaraları formdaki sırayı izler.

ASRS-v1.1 puan hesaplayıcı

Doldurulmuş formdaki yanıtları madde numarasıyla girin (0–4). Puanlar, psisula'nın kullandığı kurallarla tüm maddeler girildiği anda hesaplanır. Hesaplama tarayıcınızda yapılır; yanıtlar hiçbir yere gönderilmez ve sayfadan ayrıldığınızda silinir.

Puanlar nasıl yorumlanır?

Ölçeğin resmi yorumu Bölüm A'ya dayanır: altı maddeden dört ya da daha fazlası gölgeli alandaysa danışanın belirtileri yetişkin DEHB ile yüksek düzeyde uyumlu kabul edilir ve ileri değerlendirme gerekir. psisula bu durumu sonuç ekranında işaretler.

Toplam puan ve alt puanlar için resmi bir şiddet sınıflaması yoktur; bu nedenle psisula bu puanları bant olarak değil, sayısal değer olarak gösterir. Alt puanlar, belirtilerin dikkat alanında mı yoksa hareketlilik ve dürtüsellik alanında mı yoğunlaştığını görmek için kullanılır.

ASRS tek başına tanı koymaz. DEHB tanısı; belirtilerin çocukluktan beri süregeldiğinin, birden fazla ortamda işlev kaybı yarattığının ve kaygı, depresyon, uyku sorunları ya da madde kullanımı gibi başka nedenlerle daha iyi açıklanamadığının klinik görüşmeyle değerlendirilmesini gerektirir.

Alt ölçekler

Part A positive items · 6 madde

Bölüm A'daki altı maddeden kaçının gölgeli alana düştüğünü gösterir; 0 ile 6 arasındadır. Dört ve üzeri, yetişkin DEHB ile uyumlu tarama sonucudur ve ileri değerlendirme gerektirir.

Inattention · 9 madde

Dikkatsizlik alanındaki dokuz maddenin toplamıdır; dikkati sürdürme, ayrıntılara özen, düzen kurma, hatırlama ve dikkat dağınıklığıyla ilgili belirtileri kapsar. 0 ile 36 arasında değişir.

Hyperactivity-impulsivity · 9 madde

Hiperaktivite-dürtüsellik alanındaki dokuz maddenin toplamıdır; motor ve içsel huzursuzluk, konuşma ve sırasını bekleme gibi dürtü kontrolüyle ilgili belirtileri kapsar. 0 ile 36 arasında değişir.

Dikkat edilmesi gerekenler

Aşağıdaki durumlarda psisula'nın sonuç ekranında kural tabanlı bir uyarı işareti görünür. İşaret bir tanı ya da risk puanı değildir; sonucu sizin değerlendirmeniz için öne çıkarır.

• ASRS Bölüm A yetişkin DEHB ile uyumlu

Ne sıklıkla tekrarlanmalı?

ASRS-v1.1 bir tanısal değerlendirmeyi desteklemek için kullanılır; düzenli izlem için tasarlanmamıştır. Genellikle erişkin DEHB şüphesi doğduğunda bir kez, tanısal görüşmeden önce ya da görüşmeyle birlikte uygulanır.

Son altı ayı sorduğu için kısa aralıklarla tekrarlamak anlamlı değişim göstermez. Tedavi sürecinde değerlendirme gerekirse birkaç ay arayla yeniden uygulanabilir; ancak değişimi yorumlarken işlevsellikteki değişimi ve klinik gözlemi esas almak daha doğrudur.

Güçlü yönleri ve sınırlılıkları

Benzer ölçeklerle karşılaştırma

ASRS Bölüm A, bu formun ilk altı maddesinden oluşan kısa tarama sürümüdür. Yalnızca hızlı bir ön tarama gerekiyorsa Bölüm A, belirtilerin alanlara göre dağılımını görmek istiyorsanız tam ASRS daha uygundur.

Dikkat ve dürtüsellik yakınmaları birçok tabloda görülebildiği için ayırıcı değerlendirmede başka ölçekler de işe yarar: BIS-11 dürtüselliği bir kişilik özelliği olarak ölçer, AQ-10 otizm spektrum özelliklerini tarar, PHQ-9 ve GAD-7 dikkat sorunlarını açıklayabilecek depresyon ve kaygı belirtilerini gösterir.

DSM-5 ölçütlerine göre geliştirilen altı maddelik ASRS-5 tarama sürümü ayrı bir ölçektir; puanlaması ASRS-v1.1'den farklıdır.

• ASRS-v1.1 Bölüm A Erişkin DEHB Kendi Bildirim Ölçeği – Bölüm A

Sonucu danışanla konuşmak

Sonucu paylaşırken olumlu bir taramanın tanı olmadığını, yalnızca daha ayrıntılı bir değerlendirmeye gerek olduğunu gösterdiğini açıkça söylemek önemlidir. Pek çok yetişkin DEHB ihtimaliyle ilgili hem umut hem kaygı taşır; sonucu bir etiket yerine bir başlangıç noktası olarak sunmak bu beklentiyi dengeler.

Danışanın en sık işaretlediği belirtilerden yola çıkıp bunların iş, ev ve ilişkilerdeki somut karşılığını konuşmak, hem işlev kaybını değerlendirmenize hem de danışanın kendini anlaşılmış hissetmesine yardım eder. Belirtilerin çocukluktaki görünümünü konuşmak, mümkünse eski karneler ya da aileden bilgi almak bir sonraki adım olabilir.

Telif ve kullanım koşulları

ASRS-v1.1'in telif hakkı Dünya Sağlık Örgütü'ne (2003) aittir. Ölçek, Dünya Sağlık Örgütü ve Yetişkin DEHB Çalışma Grubu tarafından geliştirilmiştir; Amerikan Psikoloji Derneği'nin klinisyenler için dağıttığı formda ASRS-v1.1'in ücretsiz kullanılabildiği ve resmi bir izin ya da onay gerektirmediği belirtilmektedir.

psisula'da ASRS-v1.1 nasıl kullanılır?

• Danışanınıza portaldan tek tıkla gönderirsiniz; danışan SMS ile gelen bağlantıyı telefonunda açar, uygulama indirmez. İsterseniz seans sırasında yanıtları kendiniz girersiniz.
• Puan, yanıtlar girildiği anda hesaplanır ve danışan dosyasına normal bir ölçek kaydı olarak düşer.
• Tekrarlanan uygulamalar danışanın gelişim eğrisinde yan yana durur; skoru kötüleşen danışanlar gidişat panosunda öne çıkar.
• İsterseniz yapay zekâ sonucu okunabilir bir yoruma çevirir; yorum tanı koymaz ve siz onaylamadan dosyaya girmez.
• Süpervizyon ve sevk için PDF ilerleme raporu alırsınız.

Ölçümün klinik karara nasıl dönüştüğünü ölçüme dayalı terapi yazımızda, danışan takibinin bütününü danışan takip programı sayfasında anlattık.

Sık sorulan sorular

Kaynakça

1. Kessler RC, Adler L, Ames M, Demler O, Faraone S, Hiripi E, et al. The World Health Organization Adult ADHD Self-Report Scale (ASRS): a short screening scale for use in the general population. Psychological Medicine. 2005;35(2):245–256.
2. Doğan S, Öncü Çetinkaya B, Saraçoğlu Varol G, Küçükgöncü S. Erişkin dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu kendi bildirim ölçeği (ASRS-v1.1): Türkçe formunun geçerlilik ve güvenilirliği. Anadolu Psikiyatri Dergisi. 2009;10(2):77–87.
3. Ustun B, Adler LA, Rudin C, Faraone SV, Spencer TJ, Berglund P, et al. The World Health Organization Adult Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder Self-Report Screening Scale for DSM-5. JAMA Psychiatry. 2017;74(5):520–526.

Bu sayfa ruh sağlığı profesyonelleri içindir. Hiçbir ölçek sonucu tek başına tanı koydurmaz; puan, klinik görüşme ve değerlendirmeyle birlikte yorumlanmalıdır. Kesme puanları psisula'nın kullandığı aralıklardır; Türkçe uyarlama çalışmalarındaki değerlerden farklılık gösterebilir.

← Tüm ölçekler