SCL-90-R: Belirti Tarama Listesi

Ne ölçer?

SCL-90-R, geniş bir psikolojik belirti yelpazesini 90 maddeyle değerlendiren çok boyutlu bir tarama ölçeğidir. Maddeler dokuz belirti boyutunda toplanır: somatizasyon, obsesif-kompulsif belirtiler, kişilerarası duyarlılık, depresyon, anksiyete, hostilite (öfke ve düşmanlık), fobik anksiyete, paranoid düşünce ve psikotizm. Bunlara ek olarak iştah, uyku ve suçluluk gibi alanları soran ve herhangi bir boyuta dahil edilmeyen yedi ek madde bulunur.

Ölçek tek bir tanıya odaklanmak yerine danışanın o anki belirti profilini çıkarır. Üç genel gösterge, genel belirti yükünü özetler: Genel Belirti İndeksi (GSI), olumlu yanıtlanan belirti sayısı (PST) ve olumlu belirtilerin ortalama şiddeti (PSDI).

Kim geliştirdi?

SCL-90-R, Leonard R. Derogatis tarafından geliştirildi. Ölçek, Johns Hopkins Üniversitesi'nde kullanılan Hopkins Belirti Tarama Listesi'nden türetilmiştir. İlk sürümü olan SCL-90, Derogatis, Lipman ve Covi tarafından 1973'te Psychopharmacology Bulletin'de ayaktan başvuranlar için bir psikiyatrik değerlendirme ölçeği olarak tanıtıldı.

Gözden geçirilmiş sürüm olan SCL-90-R'de bazı maddeler yeniden düzenlenmiş ve ölçek daha sonra el kitabı ve normlarıyla birlikte yayımlanmıştır. Bugün ölçek Pearson tarafından yayımlanmaktadır ve dünyada en yaygın kullanılan çok boyutlu belirti ölçeklerinden biridir.

Türkçe uyarlaması

SCL-90-R'nin Türkçe güvenirlik ve geçerlik çalışması İhsan Dağ tarafından Hacettepe Üniversitesi öğrencilerinden oluşan örneklemlerde yapılmış ve 1991'de Türk Psikiyatri Dergisi'nde yayımlanmıştır. Çalışma, ölçeğin Türk üniversite öğrencilerinde psikiyatrik tarama amacıyla güvenilir ve geçerli biçimde kullanılabileceğini göstermiştir.

Türkçe literatürde ölçek Belirti Tarama Listesi adıyla bilinir ve klinik ile toplum örneklemlerinde yaygın olarak kullanılmaktadır.

Kimlere uygulanır?

SCL-90-R, 13 yaş ve üzeri ergenler ve yetişkinler için geliştirilmiştir. Psikiyatri polikliniği, psikoterapi pratiği, üniversite danışma merkezleri, tıbbi hastalığı olan bireylerin ruhsal değerlendirmesi ve araştırma ortamlarında kullanılır.

Özellikle başvuru nedeni belirsiz olduğunda ya da birden fazla belirti alanının birlikte değerlendirilmesi gerektiğinde ilk değerlendirme için uygundur. Belirli bir tabloyu sık aralıklarla izlemek için PHQ-9, GAD-7 ya da CORE-10 gibi kısa ölçekler daha pratiktir.

Kim doldurur, nasıl uygulanır?

SCL-90-R bir öz bildirim ölçeğidir: danışan formu kendisi doldurur. Sorular, bugün de dahil olmak üzere son yedi günü kapsar. Danışan her belirtiden ne kadar rahatsız olduğunu beş dereceli bir ölçekle işaretler: hiç, biraz, orta derecede, oldukça ve aşırı derecede. Doldurulması genellikle 15 dakika kadar sürer.

Uzunluğu nedeniyle formun sakin bir ortamda, acele etmeden doldurulması önerilir. psisula'da danışana SMS ile gelen bağlantıyla telefonundan doldurulur; isterseniz yanıtları seans sırasında siz de girebilirsiniz.

Nasıl puanlanır?

Her madde 0 (hiç) ile 4 (aşırı derecede) arasında puanlanır. 90 maddenin ham puan toplamı 0 ile 360 arasında değişir. Ters puanlanan madde yoktur.

Her belirti boyutunun puanı, o boyuttaki maddelerin ortalamasıdır ve 0 ile 4 arasında değişir. GSI, 90 maddenin tamamının ortalamasıdır; psisula bu değeri 100 ile çarpılmış biçimde de gösterir (örneğin 1,25 ortalama 125 olarak görünür). PST, sıfırdan yüksek işaretlenen madde sayısıdır; PSDI ise toplam puanın PST'ye bölünmesiyle bulunur.

psisula'da tüm puanlar danışan formu gönderdiği anda hesaplanır ve boyut profiliyle birlikte danışan dosyasına eklenir.

SCL-90-R puanlama anahtarı

Her alt ölçeğin hangi maddelerden hesaplandığı. Madde numaraları formdaki sırayı izler.

SCL-90-R puan hesaplayıcı

Doldurulmuş formdaki yanıtları madde numarasıyla girin (0–4). Puanlar, psisula'nın kullandığı kurallarla tüm maddeler girildiği anda hesaplanır. Hesaplama tarayıcınızda yapılır; yanıtlar hiçbir yere gönderilmez ve sayfadan ayrıldığınızda silinir.

Puanlar nasıl yorumlanır?

SCL-90-R'de toplam puan için şiddet aralıkları kullanılmaz; yorum, GSI ve dokuz boyutun ortalama puanları üzerinden yapılır. Ortalama puanlar 0–4 aralığındaki yanıt ölçeğiyle aynı biçimde okunabilir: örneğin 1 civarındaki bir boyut ortalaması, o alandaki belirtilerin ortalamada biraz düzeyinde yaşandığını gösterir.

psisula, GSI ortalaması 1,00 ve üzerinde olduğunda sonucu genel belirti yükü yükselmiş olarak işaretler. Bu bir tanı eşiği değil, ayrıntılı klinik değerlendirme gerektiren bir genel sıkıntı göstergesidir. Literatürde farklı örneklemler için farklı kesme puanları ve normlar kullanılmıştır; bunlar psisula'daki işaretten farklı olabilir.

Boyut profilini yorumlarken en yüksek iki ya da üç boyuta bakmak klinik görüşmeyi yönlendirir. SCL-90-R tek başına tanı koydurmaz; psikotizm ya da paranoid düşünce boyutlarındaki yükseklik tek başına psikotik bozukluk anlamına gelmez ve genellikle genel sıkıntının yüksekliğini de yansıtır.

Alt ölçekler

GSI (×100) · 90 madde

Genel Belirti İndeksi, 90 maddenin ortalamasıdır ve genel psikolojik sıkıntı düzeyinin en iyi tek göstergesi kabul edilir. psisula'da 100 ile çarpılmış olarak gösterilir; ortalama 1,00 (gösterimde 100) ve üzeri yükselmiş olarak işaretlenir.

PST · 90 madde

Olumlu Belirti Toplamı, danışanın sıfırdan yüksek işaretlediği madde sayısıdır. Belirtilerin ne kadar geniş bir alana yayıldığını gösterir; GSI ile birlikte okunduğunda az sayıda yoğun belirti ile çok sayıda hafif belirtiyi ayırt etmeye yardımcı olur.

Somatizasyon · 12 madde

Baş ağrısı, göğüs ve sırt ağrıları, mide yakınmaları, nefes güçlüğü ve halsizlik gibi bedensel yakınmalardan duyulan rahatsızlığı ölçer. Yüksek puan bedensel belirtilerle ifade edilen sıkıntıyı düşündürür; tıbbi nedenlerin dışlanması gerekir.

Obsesif-kompulsif · 10 madde

İstenmeyen ve tekrarlayan düşünceleri, kontrol etme ve yineleme davranışlarını, dikkat ve karar verme güçlüklerini ölçer. Yüksek puan obsesif-kompulsif belirtiler kadar genel bilişsel zorlanmayı da yansıtabilir; OCI-R ile ayrıntılandırılabilir.

Kişilerarası duyarlılık · 9 madde

Başkalarıyla karşılaştırıldığında yetersizlik ve aşağılık duygularını, eleştiriye duyarlılığı ve kişilerarası ilişkilerde rahatsızlığı ölçer. Yüksek puan sosyal kaygı ve düşük benlik saygısıyla ilişkili olabilir.

Depresyon · 13 madde

Çökkün duygudurum, ilgi kaybı, enerji azalması, umutsuzluk ve ölüm düşünceleri gibi depresif belirtileri ölçer. Yüksek puan PHQ-9 ya da BDI-II ile ayrıntılı değerlendirme gerektirir.

Anksiyete · 10 madde

Sinirlilik, gerginlik, titreme, panik atakları ve korku duyguları gibi kaygı belirtilerini ölçer. Yüksek puan GAD-7, BAI ya da PDSS ile ayrıntılandırılabilir.

Hostilite · 6 madde

Öfke, saldırganlık, sinirlilik ve düşmanca duygu ve davranışları ölçer. Yüksek puan öfke yönetimi, kişilerarası çatışmalar ve gerektiğinde başkalarına yönelik risk açısından değerlendirme gerektirir.

Fobik anksiyete · 7 madde

Belirli yerlere, durumlara ya da nesnelere karşı orantısız korku ve kaçınmayı ölçer; maddelerin çoğu agorafobik kaçınmayla ilgilidir. Yüksek puan kaçınma davranışlarının ayrıntılı değerlendirilmesini gerektirir.

Paranoid düşünce · 6 madde

Şüphecilik, başkalarının niyetlerinden kuşku duyma, haksızlığa uğradığını düşünme ve düşmanca algılama gibi paranoid düşünce biçimlerini ölçer. Yüksek puan tek başına psikotik bir tabloyu göstermez; güven sorunları ve kişilerarası örüntülerle birlikte değerlendirilmelidir.

Psikotizm · 10 madde

Yalnızlık ve yabancılaşma duygusundan psikoza özgü deneyimlere kadar uzanan bir yelpazeyi ölçer. Yüksek puan çoğunlukla genel sıkıntı ve yabancılaşmayı yansıtır; psikotik belirtiler düşünülüyorsa PQ-16 ya da klinik görüşmeyle ayrıntılı değerlendirme gerekir.

Dikkat edilmesi gerekenler

Depresyon boyutundaki maddelerden biri yaşamına son verme düşüncelerini, ek maddelerden biri ise ölüm düşüncelerini sorar. Bu maddelerde sıfırdan yüksek her yanıt, GSI düşük olsa bile doğrudan bir güvenlik değerlendirmesi gerektirir: düşüncelerin sıklığını, plan ve hazırlık olup olmadığını ve koruyucu etkenleri aynı seansta sorun; risk yüksekse acil psikiyatrik değerlendirme ve güvenlik planı için harekete geçin. Ayrıntılı değerlendirme için C-SSRS kullanılabilir.

Hostilite boyutunda başkalarına zarar verme dürtülerini soran maddeler de yüksek işaretlendiğinde ayrıca konuşulmalıdır.

Aşağıdaki durumlarda psisula'nın sonuç ekranında kural tabanlı bir uyarı işareti görünür. İşaret bir tanı ya da risk puanı değildir; sonucu sizin değerlendirmeniz için öne çıkarır.

• SCL-90-R GSI yükselmiş (ortalama ≥1.00)

Ne sıklıkla tekrarlanmalı?

SCL-90-R, uzunluğu nedeniyle her seans tekrarlanacak bir izlem aracı değildir. İlk değerlendirmede temel profil alınır; tedavi sürecinde birkaç ayda bir ya da tedavinin önemli aşamalarında (örneğin ara değerlendirme ve sonlandırma) tekrarlanabilir.

Seans seans izlem için CORE-10 ya da belirti alanına özgü kısa ölçekler daha uygundur. Böylece SCL-90-R'nin ayrıntılı profili ile kısa ölçeklerin sık ölçümünü birlikte kullanabilirsiniz.

Güçlü yönleri ve sınırlılıkları

Benzer ölçeklerle karşılaştırma

CORE-10 ve ORS genel psikolojik sıkıntıyı çok daha kısa sürede ölçer ve seans seans izlem için uygundur, ancak belirti profili sunmaz. DASS-21 depresyon, anksiyete ve stresi ayrı ayrı ölçer ve daha kısadır, fakat SCL-90-R'nin kapsadığı somatizasyon, obsesif-kompulsif ya da paranoid düşünce gibi alanları içermez.

Pratikte SCL-90-R'yi ilk değerlendirmede kapsamlı bir tarama olarak kullanıp öne çıkan boyutu PHQ-9, GAD-7, OCI-R ya da PHQ-15 gibi alana özgü kısa ölçeklerle izlemek iyi bir düzendir.

• BPRS-18 Kısa Psikiyatrik Değerlendirme Ölçeği

Sonucu danışanla konuşmak

Sonucu paylaşırken boyut profilini bir grafik gibi birlikte incelemek, danışanın sıkıntısını hangi alanlarda yoğun yaşadığını görmesini sağlar. En yüksek iki ya da üç boyuta odaklanmak ve bunları danışanın kendi anlatımıyla ilişkilendirmek, ölçümü terapötik bir konuşmaya dönüştürür.

Psikotizm ya da paranoid düşünce gibi boyut adları danışanı ürkütebilir; bu boyutların çoğunlukla yabancılaşma, güvensizlik ve genel sıkıntıyı yansıttığını sade bir dille açıklayın. Ölüm ya da yaşamına son verme düşüncelerine olumlu yanıt verilmişse bunu seansın başında, doğrudan ve sakin bir dille ele alın.

Telif ve kullanım koşulları

SCL-90-R'nin telif hakları yayıncısı Pearson'a aittir. Ölçek psisula'da lisanslı olarak sunulur.

psisula'da SCL-90-R nasıl kullanılır?

• Danışanınıza portaldan tek tıkla gönderirsiniz; danışan SMS ile gelen bağlantıyı telefonunda açar, uygulama indirmez. İsterseniz seans sırasında yanıtları kendiniz girersiniz.
• Puan, yanıtlar girildiği anda hesaplanır ve danışan dosyasına normal bir ölçek kaydı olarak düşer.
• Tekrarlanan uygulamalar danışanın gelişim eğrisinde yan yana durur; skoru kötüleşen danışanlar gidişat panosunda öne çıkar.
• İsterseniz yapay zekâ sonucu okunabilir bir yoruma çevirir; yorum tanı koymaz ve siz onaylamadan dosyaya girmez.
• Süpervizyon ve sevk için PDF ilerleme raporu alırsınız.

Ölçümün klinik karara nasıl dönüştüğünü ölçüme dayalı terapi yazımızda, danışan takibinin bütününü danışan takip programı sayfasında anlattık.

Sık sorulan sorular

Kaynakça

1. Derogatis LR, Lipman RS, Covi L. SCL-90: an outpatient psychiatric rating scale — preliminary report. Psychopharmacology Bulletin. 1973;9(1):13–28.
2. Dağ İ. Belirti Tarama Listesi (SCL-90-R)'nin üniversite öğrencileri için güvenirliği ve geçerliği. Türk Psikiyatri Dergisi. 1991;2(1):5–12.

Bu sayfa ruh sağlığı profesyonelleri içindir. Hiçbir ölçek sonucu tek başına tanı koydurmaz; puan, klinik görüşme ve değerlendirmeyle birlikte yorumlanmalıdır. Kesme puanları psisula'nın kullandığı aralıklardır; Türkçe uyarlama çalışmalarındaki değerlerden farklılık gösterebilir.

← Tüm ölçekler