Ne ölçer?
WHODAS 2.0, Dünya Sağlık Örgütü'nün sağlık durumundan kaynaklanan güçlükleri, yani işlevsellik ve yetiyitimini ölçmek için geliştirdiği bir araçtır. 12 maddelik kısa form, uzun formun altı alanından her birinden iki soru içerir: anlama ve iletişim, hareket etme, öz bakım, başkalarıyla geçinme, yaşam etkinlikleri (ev işleri, iş ya da okul) ve topluma katılım.
Ölçek belirli bir hastalığa bağlı değildir; bedensel ve ruhsal sağlık sorunlarının, alkol ve madde kullanımının gündelik yaşamda yarattığı güçlükleri aynı dille ölçer. Bu yüzden farklı tanılar arasında işlevselliği karşılaştırmaya ve tedavi boyunca işlevsel değişimi izlemeye uygundur.
Kim geliştirdi?
WHODAS 2.0, Dünya Sağlık Örgütü'nün İşlevsellik, Yetiyitimi ve Sağlığın Uluslararası Sınıflandırması (ICF) çerçevesine dayanarak, çok sayıda ülkede yürütülen uluslararası çalışmalarla geliştirildi. Ölçeğin kullanım el kitabı, Üstün, Kostanjsek, Chatterji ve Rehm'in editörlüğünde 2010'da DSÖ tarafından yayımlandı.
Ölçeğin 36 ve 12 maddelik formları ile öz bildirim, görüşmeci ve yakın tarafından doldurulan biçimleri vardır. 36 maddelik öz bildirim formu, Amerikan Psikiyatri Birliği tarafından DSM-5'in değerlendirme araçları arasında da sunulmaktadır.
Türkçe uyarlaması
WHODAS 2.0'ın Türkçe çevirisinin geçerlik ve güvenirliği Aslan Kunt ve Dereboy tarafından psikiyatrik tanı almış kişilerden ve sağlıklı kontrollerden oluşan örneklemlerde incelenmiş ve 2018'de Türk Psikiyatri Dergisi'nde yayımlanmıştır. Çalışmada uzun formlar her iki örneklemde yeterli bulunmuş; kısa formlar için sonuçlar daha sınırlı kalmış ve istenen düzeye klinik örneklemde yalnızca görüşmeci formunda ulaşılmıştır. Kısa öz bildirim formunu yorumlarken bu sınırlılığı göz önünde tutun.
Kimlere uygulanır?
WHODAS 2.0 yetişkinler için geliştirilmiştir ve tanıdan bağımsız olarak kullanılabilir. Ağır ya da süreğen ruhsal bozukluklarda, eşlik eden bedensel hastalığı olan danışanlarda, rehabilitasyon süreçlerinde ve işlevsel iyileşmenin tedavi hedefi olduğu her durumda uygundur.
Psikoterapide daha kısa ve danışanın kendi sorunuyla doğrudan ilişkili bir işlevsellik ölçüsü istiyorsanız WSAS daha pratiktir. Kendi başına doldurmakta zorlanacak danışanlarda ölçeğin görüşmeci ya da yakın tarafından doldurulan biçimleri kullanılabilir.
Kim doldurur, nasıl uygulanır?
psisula'daki WHODAS 2.0 12 maddelik öz bildirim formudur: danışan formu kendisi doldurur. Sorular son 30 günü kapsar ve danışandan sağlık durumu nedeniyle her etkinlikte ne kadar güçlük yaşadığını beş seçenekten biriyle belirtmesi istenir: hiç, hafif, orta, ağır ve aşırı ya da yapamıyor. Doldurulması yaklaşık beş dakika sürer.
Sağlık durumu kavramı bedensel ve ruhsal hastalıkları, yaralanmaları ve alkol ya da madde kullanımına bağlı sorunları kapsar; ilk uygulamada bunu danışana kısaca açıklamak yararlıdır. psisula'da danışana SMS ile gelen bağlantıyla telefonundan doldurulur; isterseniz yanıtları seans sırasında siz de girebilirsiniz.
Nasıl puanlanır?
psisula basit puanlama yöntemini kullanır: her madde 0 (hiç) ile 4 (aşırı ya da yapamıyor) arasında puanlanır ve on iki maddenin puanları toplanır. Toplam puan 0 ile 48 arasında değişir; yüksek puan daha fazla güçlüğü gösterir. Ters puanlanan madde yoktur.
DSÖ el kitabı ayrıca, maddeleri güçlük düzeylerine göre ağırlıklandıran ve sonucu 0 ile 100 arasında veren karmaşık bir puanlama yöntemi tanımlar. Araştırma sonuçlarıyla karşılaştırma yaparken hangi yöntemin kullanıldığına dikkat edin.
WHODAS 2.0 puan hesaplayıcı
Doldurulmuş formdaki yanıtları madde numarasıyla girin (0–4). Puanlar, psisula'nın kullandığı kurallarla tüm maddeler girildiği anda hesaplanır. Hesaplama tarayıcınızda yapılır; yanıtlar hiçbir yere gönderilmez ve sayfadan ayrıldığınızda silinir.
Toplam puan(0–48)
Sonuç tek başına tanı koydurmaz; klinik görüşmeyle birlikte yorumlanmalıdır.
psisula bu hesaplamayı her formda kendiliğinden yapar, sonucu danışan dosyasına ekler ve tekrarlanan uygulamaları gelişim eğrisinde yan yana gösterir.
15 dakikalık demo planlayınPuanlar nasıl yorumlanır?
psisula toplam puanı dört düzeyde gösterir: 0–9 yok, 10–16 hafif, 17–32 orta ve 33–48 ağır güçlük. İşlevsellik eşiğinin üzerindeki sonuçlar ayrıca işaretlenir. Bu düzeyler basit toplam puanın yorumunu kolaylaştırmak içindir; DSÖ el kitabı basit toplam için resmi kesme puanları tanımlamaz.
WHODAS 2.0 tanı koymaz. Puan, güçlüğün nedenini değil büyüklüğünü gösterir; yüksek puan alan danışanda bedensel hastalıkların, bilişsel sorunların ve sosyal koşulların katkısı da değerlendirilmelidir. Hangi alanların öne çıktığını görmek için madde yanıtlarına bakmak, toplam puan kadar bilgi verir.
| Toplam puan | Düzey |
|---|---|
| 0–9 | Yok |
| 10–16 | Hafif |
| 17–32 | Orta |
| 33–48 | Ağır |
Dikkat edilmesi gerekenler
Aşağıdaki durumlarda psisula'nın sonuç ekranında kural tabanlı bir uyarı işareti görünür. İşaret bir tanı ya da risk puanı değildir; sonucu sizin değerlendirmeniz için öne çıkarır.
- WHODAS 2.0 işlevsellik eşiğinin üzerinde
Ne sıklıkla tekrarlanmalı?
WHODAS 2.0 tedavi başında temel ölçüm olarak alınır. Son 30 günü kapsadığı için genellikle dört ila sekiz haftada bir, uzun süreli izlemde ise birkaç ayda bir tekrarlanır.
İşlevsellik genellikle belirtilerden daha yavaş değişir. Belirti ölçekleriyle birlikte izlemek, iyileşmenin gündelik yaşama yansıyıp yansımadığını görmenizi sağlar.
Güçlü yönleri ve sınırlılıkları
Güçlü yönleri
- Tanıdan bağımsızdır ve DSÖ'nün ICF çerçevesine dayanır.
- Bedensel, bilişsel ve sosyal işlevselliği tek formda kapsar.
- Öz bildirim, görüşmeci ve yakın biçimleri farklı danışan gruplarında kullanım olanağı sağlar.
- Uluslararası alanda yaygın kullanılır ve Türkçe çalışması vardır.
Sınırlılıkları
- Tanı koymaz ve güçlüğün nedenini ayırt etmez.
- 12 maddelik formda her alan yalnızca iki soruyla temsil edilir; alan düzeyinde ayrıntı sınırlıdır.
- Basit toplam puan için resmi kesme puanları yoktur.
- Türkçe çalışmada kısa öz bildirim formunun sonuçları uzun formlara göre daha sınırlı kalmıştır.
Benzer ölçeklerle karşılaştırma
WSAS, danışanın kendi sorununun iş, ev, sosyal yaşam ve ilişkilere etkisini beş soruyla ölçer; psikoterapide sık izlem için daha pratiktir. WHODAS 2.0 ise hareket ve öz bakım gibi alanları da kapsayarak daha geniş bir yetiyitimi resmi verir.
Genel iyi oluş için WHO-5, belirtiler için PHQ-9 ve GAD-7 WHODAS 2.0'ı tamamlar. Ağır ruhsal bozukluklarda klinisyen tarafından puanlanan BPRS-18 ile birlikte kullanıldığında belirti şiddeti ve işlevsellik ayrı ayrı izlenebilir.
Sonucu danışanla konuşmak
Sonucu paylaşırken toplam puandan çok, danışanın en çok zorlandığı etkinliklere odaklanmak işe yarar: 'Son bir ayda en çok ev işlerini sürdürmekte ve insanlarla bir arada olmakta güçlük çekmişsin' gibi. Bu alanlar, ölçülebilir ve işlevsel tedavi hedefleri belirlemek için iyi bir başlangıçtır.
Tekrarlanan ölçümlerde, belirtiler azalırken işlevselliğin daha yavaş düzelebileceğini önceden konuşmak, danışanın beklentilerini gerçekçi tutmasına yardım eder.
Telif ve kullanım koşulları
WHODAS 2.0'ın telif hakkı Dünya Sağlık Örgütü'ne aittir. Ölçek formları ve kullanım el kitabı DSÖ'den edinilir.
psisula'da WHODAS 2.0 nasıl kullanılır?
- Danışanınıza portaldan tek tıkla gönderirsiniz; danışan SMS ile gelen bağlantıyı telefonunda açar, uygulama indirmez. İsterseniz seans sırasında yanıtları kendiniz girersiniz.
- Puan, yanıtlar girildiği anda hesaplanır ve danışan dosyasına normal bir ölçek kaydı olarak düşer.
- Tekrarlanan uygulamalar danışanın gelişim eğrisinde yan yana durur; skoru kötüleşen danışanlar gidişat panosunda öne çıkar.
- İsterseniz yapay zekâ sonucu okunabilir bir yoruma çevirir; yorum tanı koymaz ve siz onaylamadan dosyaya girmez.
- Süpervizyon ve sevk için PDF ilerleme raporu alırsınız.
Ölçümün klinik karara nasıl dönüştüğünü ölçüme dayalı terapi yazımızda, danışan takibinin bütününü danışan takip programı sayfasında anlattık.
WHODAS 2.0 ve diğer 74 ölçeği kendi danışanlarınızla görün. 15 dakikalık görüşmede psisula'yı sizin çalışma düzeniniz üzerinden gösterelim.
15 dakikalık demo planlayınSık sorulan sorular
WHODAS 2.0 12 maddelik form kaç dakika sürer?
On iki soruyla genellikle beş dakika civarında doldurulur.
WHODAS 2.0 nasıl puanlanır?
psisula basit puanlamayı kullanır: her madde 0–4 arasında puanlanır ve toplam 0–48 arasında değişir. DSÖ el kitabında ayrıca 0–100 arasında sonuç veren karmaşık bir puanlama yöntemi tanımlanmıştır.
WHODAS 2.0'da kaç puan yüksek kabul edilir?
psisula 0–9 yok, 10–16 hafif, 17–32 orta ve 33–48 ağır güçlük olarak gösterir. DSÖ basit toplam için resmi bir kesme puanı tanımlamaz.
WHODAS 2.0 ile WSAS arasındaki fark nedir?
WSAS, danışanın kendi sorununun iş, ev, sosyal yaşam ve ilişkilere etkisini beş soruyla ölçer. WHODAS 2.0 hareket, öz bakım ve iletişim gibi alanları da kapsayan daha geniş bir yetiyitimi ölçüsüdür.
Kaynakça
- Üstün TB, Kostanjsek N, Chatterji S, Rehm J, editors. Measuring health and disability: manual for WHO Disability Assessment Schedule (WHODAS 2.0). Geneva: World Health Organization; 2010.
- Aslan Kunt D, Dereboy F. Validation and reliability of the World Health Organization Disability Assessment Schedule 2.0 (WHODAS 2.0) in Turkish psychiatry patients and healthy controls. Türk Psikiyatri Dergisi. 2018;29(4):248–257.
Bu sayfa ruh sağlığı profesyonelleri içindir. Hiçbir ölçek sonucu tek başına tanı koydurmaz; puan, klinik görüşme ve değerlendirmeyle birlikte yorumlanmalıdır. Kesme puanları psisula'nın kullandığı aralıklardır; Türkçe uyarlama çalışmalarındaki değerlerden farklılık gösterebilir.