4AT: 4AT Deliryum Tarama Testi

Ne ölçer?

4AT, deliryumu ve bilişsel bozulmayı yatak başında hızla taramak için geliştirilmiş dört maddelik bir testtir. Adı dört bölümünden gelir: uyanıklık düzeyi, dört kısa sorudan oluşan bir yönelim testi, aylarla yapılan bir dikkat görevi ve son iki hafta içinde başlayıp son 24 saatte hâlâ süren akut değişim ya da dalgalanma.

Deliryum, altta yatan tıbbi bir nedene bağlı, aniden başlayan ve dalgalanan bir dikkat ve bilinç bozukluğudur. 4AT bu tablonun temel özelliklerini birkaç dakikada yakalamayı ve kişinin hızla tıbbi değerlendirmeye yönlendirilmesini amaçlar.

Kim geliştirdi?

4AT, Alasdair MacLullich'in liderliğinde Edinburgh Üniversitesi'nde çok disiplinli bir ekip tarafından geliştirilmiş, ilk sürümü 2011'de hazırlanmıştır. Amaç, özel eğitim gerektirmeyen, kısa ve günlük klinik pratikte kolayca uygulanabilecek bir deliryum tarama aracı oluşturmaktı.

İlk geniş geçerlik çalışması Bellelli ve arkadaşlarının 70 yaş ve üzeri yatarak tedavi gören kişilerle yürüttüğü ve 2014'te Age and Ageing'de yayımlanan çalışmadır. 2021'de Tieges ve arkadaşlarının aynı dergide yayımladığı sistematik derleme ve meta-analiz, testin rutin klinik kullanımını destekleyen bulguları bir araya getirmiştir.

Türkçe uyarlaması

psisula'daki Türkçe metin kurum içi bir çeviridir; geçerlik çalışması yapılmış bir uyarlama değildir ve kesme puanları orijinal çalışmalardan alınmıştır.

Dikkat görevi aylarla yapıldığı için Türkçe uygulamada ay adlarının danışanın yaşadığı dilde ve alıştığı biçimde kullanılmasına özen gösterin.

Kimlere uygulanır?

4AT öncelikle ileri yaştaki kişiler için geliştirilmiştir ve acil servis, dahiliye ve cerrahi servisleri, ameliyat sonrası birimler, rehabilitasyon ve bakım evleri gibi ortamlarda yaygın olarak kullanılır. Ruh sağlığı pratiğinde ise özellikle ileri yaştaki danışanlarda, ailenin ani bir kafa karışıklığı, uyku-uyanıklık değişikliği ya da davranış değişikliği bildirdiği durumlarda değerlendirmenin bir parçası olabilir.

Ani başlayan bir zihinsel değişiklik, ilk akla gelen psikiyatrik açıklamadan önce deliryum açısından değerlendirilmelidir. Aylar ya da yıllar içinde yavaşça gelişen bilişsel gerilemeyi değerlendirmek için ise IQCODE-SF ve AD8 gibi yakın bilgisine dayanan tarama araçları daha uygundur.

Kim doldurur, nasıl uygulanır?

4AT klinisyen tarafından uygulanır ve danışana gönderilmez. Özel bir eğitim gerektirmez, ancak deliryumun temel özelliklerini bilmek gerekir. Uygulama yaklaşık iki dakika sürer.

Uyanıklık maddesi görüşme boyunca gözleme dayanır. Yönelim ve dikkat maddeleri kısa sorularla ve bir sayma göreviyle değerlendirilir; kişi uykulu, konuşamayan ya da yanıt veremeyecek durumdaysa bu maddeler test edilemez olarak puanlanır ve test yine de tamamlanır. Akut değişim maddesi için kendi gözleminizin yanında aileden, bakım verenlerden, ekipten ya da kayıtlardan alınan bilgi kullanılır.

psisula'da puanları değerlendirmenin ardından danışan dosyasına siz girersiniz.

Nasıl puanlanır?

Uyanıklık maddesi normal ise 0, belirgin biçimde bozuksa 4 puan alır. Yönelim maddesi hata sayısına göre 0, 1 ya da 2 puan alır. Dikkat maddesi görevin ne kadar tamamlandığına göre 0, 1 ya da 2 puan alır. Akut değişim ya da dalgalanma maddesi yoksa 0, varsa 4 puan alır.

Dört maddenin puanları toplanır ve toplam 0 ile 12 arasında değişir. Ters puanlanan madde yoktur. Uyanıklık ya da akut değişim maddelerinden yalnızca biri olumluysa toplam doğrudan 4'e ulaşır. psisula toplamı siz puanları girdiğiniz anda hesaplar.

4AT soruları ve puan hesaplayıcı

Her maddeyi görüşme ve gözleminize göre işaretleyin. Puanlar, psisula'nın kullandığı kurallarla tüm maddeler yanıtlandığı anda hesaplanır. Hesaplama tarayıcınızda yapılır; yanıtlar hiçbir yere gönderilmez ve sayfadan ayrıldığınızda silinir.

4AT formunu PDF olarak indirinYazdırıp elle doldurmak için, A4.

Puanlar nasıl yorumlanır?

Toplam puan üç düzeye ayrılır: 0 puan deliryum ya da orta-ağır bilişsel bozulmanın olası olmadığını, 1–3 puan olası bilişsel bozulmayı, 4 ve üzeri ise olası deliryumu gösterir. psisula 4 ve üzerindeki sonuçları acil değerlendirme gerektiren olası deliryum, 1 ve üzerindeki sonuçları da olası bilişsel bozulma olarak işaretler.

0 puan deliryumu kesin olarak dışlamaz; deliryum dalgalandığı için kişi değerlendirme anında daha iyi görünebilir. Kuşku sürüyorsa değerlendirmeyi tekrarlayın. 1–3 puan, deliryum dışı bir bilişsel bozukluğu düşündürür ve ayrıntılı bilişsel değerlendirme gerektirir; akut değişim öyküsü belirsizse deliryum olasılığı da akılda tutulmalıdır.

4AT tek başına tanı koymaz. Deliryum tanısı klinik değerlendirmeyle konur ve altta yatan tıbbi nedenin araştırılmasını gerektirir.

Dikkat edilmesi gerekenler

Deliryum tıbbi bir acil durumdur. 4 ve üzeri puan aldığınızda kişinin aynı gün, mümkünse hemen tıbbi değerlendirmeden geçmesini sağlayın: hastanede ise sorumlu hekimi bilgilendirin, poliklinik ya da ev ortamındaysa ailesiyle birlikte acil servise yönlendirin; bilinç düzeyi belirgin bozuksa ya da yaşamsal bir tehlike varsa 112 Acil Çağrı Merkezi'ni arayın. Altta yatan neden enfeksiyon, ilaç etkileşimi, metabolik bozukluk ya da madde yoksunluğu gibi hızla tedavi edilmesi gereken bir durum olabilir.

Uyanıklık ve akut değişim maddeleri en kritik maddelerdir; her biri tek başına olası deliryum eşiğine ulaşır. Deliryumdaki kişide görülen huzursuzluk, şüphecilik ya da algı değişiklikleri birincil bir psikiyatrik bozukluk olarak yorumlanmamalı ve tıbbi değerlendirme tamamlanmadan bu yönde ele alınmamalıdır.

Aşağıdaki durumlarda psisula'nın sonuç ekranında kural tabanlı bir uyarı işareti görünür. İşaret bir tanı ya da risk puanı değildir; sonucu sizin değerlendirmeniz için öne çıkarır.

• 4AT deliryum olasılığı (≥4) — acil değerlendirme
• 4AT bilişsel bozulma olasılığı (≥1)

Ne sıklıkla tekrarlanmalı?

4AT, ani bir zihinsel değişiklikten kuşkulanıldığında, ileri yaştaki kişilerin hastaneye ya da bakım evine kabulünde ve ameliyat gibi deliryum riskinin arttığı dönemlerde uygulanır. Deliryum dalgalandığı için, klinik tablo değiştiğinde ya da kuşku sürdüğünde gün içinde ya da günler arasında tekrarlanabilir.

Deliryum tanısı konmuş kişilerde iyileşmenin izlenmesinde de tekrarlanan ölçümler yol gösterici olabilir; ancak bu izlem tıbbi tedaviyi yürüten ekiple birlikte yapılmalıdır.

Güçlü yönleri ve sınırlılıkları

Benzer ölçeklerle karşılaştırma

IQCODE-SF ve AD8, yakınların gözlemine dayanarak aylar ve yıllar içinde gelişen bilişsel gerilemeyi tarar; 4AT ise ani başlayan değişikliği yatak başında değerlendirir. Bu araçlar birbirinin yerine değil, birbirini tamamlayacak biçimde kullanılır: demansı olan kişilerde de deliryum gelişebilir.

NPI-Q, demansla birlikte görülen nöropsikiyatrik belirtileri yakının bildirimiyle değerlendirir. Ani başlayan davranış değişikliği olan ileri yaştaki bir danışanda önce 4AT ile deliryum olasılığını değerlendirmek, ardından gerekirse bu ölçeklere geçmek güvenli bir sıralamadır.

• AD8 AD8 Demans Tarama Anketi
• NPI-Q Nöropsikiyatrik Envanter – Anket Formu
• IQCODE-SF Yaşlılarda Bilişsel Gerileme Bilgi Veren Anketi – Kısa Form

Sonucu danışanla konuşmak

4AT sonucu çoğu zaman danışandan çok aile ve bakım ekibiyle konuşulur. Olası deliryum durumunda bunun tıbbi bir acil durum olduğunu, çoğu zaman tedavi edilebilir bir nedene bağlı olduğunu ve kişinin hemen hekim değerlendirmesine ihtiyaç duyduğunu açık ve sakin bir dille anlatın.

Danışanla konuşurken onu yormadan, kısa ve yönlendirici cümleler kullanın; nerede olduğunu ve neden değerlendirildiğini sade bir dille açıklayın. Aileye, kişinin önceki durumunu bilen biri olarak akut değişim bilgisinin ne kadar değerli olduğunu anlatmak ve tıbbi ekiple paylaşmalarını istemek değerlendirmeyi hızlandırır.

Telif ve kullanım koşulları

4AT, Alasdair MacLullich ve Edinburgh Üniversitesi'ndeki ekibi tarafından geliştirilmiştir. Klinik kullanımı ücretsizdir ve lisans gerektirmez; form, kullanım kılavuzu ve çeviriler the4at.com adresinden indirilebilir.

psisula'da 4AT nasıl kullanılır?

• Klinisyen tarafından puanlanır: görüşme ve gözlemden sonra her maddeyi seans sırasında ya da hemen ardından siz girersiniz. Danışana gönderilmez.
• Puan, yanıtlar girildiği anda hesaplanır ve danışan dosyasına normal bir ölçek kaydı olarak düşer.
• Tekrarlanan uygulamalar danışanın gelişim eğrisinde yan yana durur; skoru kötüleşen danışanlar gidişat panosunda öne çıkar.
• İsterseniz yapay zekâ sonucu okunabilir bir yoruma çevirir; yorum tanı koymaz ve siz onaylamadan dosyaya girmez.
• Süpervizyon ve sevk için PDF ilerleme raporu alırsınız.

Ölçümün klinik karara nasıl dönüştüğünü ölçüme dayalı terapi yazımızda, danışan takibinin bütününü danışan takip programı sayfasında anlattık.

Sık sorulan sorular

Kaynakça

1. Bellelli G, Morandi A, Davis DHJ ve ark. Validation of the 4AT, a new instrument for rapid delirium screening: a study in 234 hospitalised older people. Age and Ageing. 2014;43(4):496–502.
2. Tieges Z, MacLullich AMJ, Anand A ve ark. Diagnostic accuracy of the 4AT for delirium detection in older adults: systematic review and meta-analysis. Age and Ageing. 2021;50(3):733–743.
3. 4AT: rapid clinical test for delirium. Kullanım kılavuzu ve form.

Bu sayfa ruh sağlığı profesyonelleri içindir. Hiçbir ölçek sonucu tek başına tanı koydurmaz; puan, klinik görüşme ve değerlendirmeyle birlikte yorumlanmalıdır. Kesme puanları psisula'nın kullandığı aralıklardır; Türkçe uyarlama çalışmalarındaki değerlerden farklılık gösterebilir.

← Tüm ölçekler