Ne ölçer?
DAST-10, son bir yılda alkol dışındaki maddelerin kullanımına bağlı sorunları tarar. Burada madde kullanımı, tıbbi gereklilik dışında ilaç ya da madde kullanımını ve reçeteli ya da reçetesiz ilaçların önerilenden fazla kullanılmasını kapsar; esrar, uyarıcılar, sakinleştiriciler, opioidler ve halüsinojenler gibi farklı madde gruplarını içerir.
Sorular; birden fazla madde kullanımı, kullanımı durdurmakta güçlük, hafıza boşlukları, suçluluk, aile ve yakın ilişkilerde sorunlar, işini ya da ailesini ihmal etme, yasal sorunlar, yoksunluk belirtileri ve tıbbi sorunlar gibi alanlara bakar. Toplam puan, kullanıma bağlı sorunların ne kadar geniş bir alana yayıldığını gösterir.
Kim geliştirdi?
Drug Abuse Screening Test (DAST), Kanadalı psikolog Harvey A. Skinner tarafından geliştirildi ve 1982 yılında Addictive Behaviors dergisinde 28 maddelik biçimiyle yayımlandı. Ölçek, klinik tarama ve tedavi değerlendirme araştırmalarında kullanılmak üzere kısa bir öz bildirim aracı olarak tasarlandı.
Zamanla 20 ve 10 maddelik kısa biçimleri yaygınlaştı. Skinner'ın kullanım kılavuzu, 10 maddelik biçim için yorum düzeylerini ve önerilen müdahale basamaklarını tanımlar; psisula'daki bantlar bu kılavuzu izler.
Türkçe uyarlaması
DAST-10'un Türkçe biçiminin psikometrik özellikleri Evren, Ögel, Evren ve Bozkurt tarafından cezaevi ortamında incelenmiş ve 2014 yılında Journal of Psychoactive Drugs'ta yayımlanmıştır. Çalışmaya madde kullanım bozukluğu olan ve olmayan hükümlüler katılmış, DAST-10 aynı çalışmada DUDIT ile birlikte değerlendirilmiştir.
Kimlere uygulanır?
DAST-10 yetişkinler için geliştirilmiştir ve birinci basamak, psikiyatri polikliniği, bağımlılık hizmetleri ve psikoterapi pratiğinde kullanılabilir. Madde kullanımı başvuru nedeni olmasa da, öyküde risk işaretleri olan danışanlarda ilk görüşmede tarama amacıyla uygulanabilir.
Alkol bu ölçeğin kapsamı dışındadır; alkol için AUDIT ya da AUDIT-C birlikte kullanılmalıdır. Sigara ve nikotin için FTND, reçetesiz ilaç, bitkisel ürün ve takviyelerin yanlış kullanımı için psisula'nın kurum içi kontrol listesi daha uygundur.
Kim doldurur, nasıl uygulanır?
DAST-10 bir öz bildirim ölçeğidir: danışan formu kendisi doldurur. Sorular son on iki ayı kapsar ve her biri evet ya da hayır olarak yanıtlanır. Doldurulması yaklaşık üç dakika sürer.
Formun başında madde kullanımının neyi kapsadığı ve alkolün dahil olmadığı açıklanır. Danışanın bu açıklamayı okuduğundan emin olmak, özellikle reçeteli ilaçlarını önerildiği gibi kullanan kişilerde yanlış pozitif yanıtları azaltır.
psisula'da danışana SMS ile gelen bağlantıyla telefonundan doldurulur; isterseniz yanıtları seans sırasında siz de girebilirsiniz.
Nasıl puanlanır?
Her evet yanıtı 1, hayır yanıtı 0 puan alır. Tek istisna üçüncü maddedir: bu madde ters puanlanır, yani hayır yanıtı 1 puan alır. On maddenin puanları toplanır ve toplam puan 0 ile 10 arasında değişir.
psisula'da ters madde otomatik olarak çevrilir; toplam, danışan formu gönderdiği anda hesaplanır ve düzeyiyle birlikte danışan dosyasına eklenir.
DAST-10 puan hesaplayıcı
Doldurulmuş formdaki yanıtları madde numarasıyla girin (0–1). Puanlar, psisula'nın kullandığı kurallarla tüm maddeler girildiği anda hesaplanır. Hesaplama tarayıcınızda yapılır; yanıtlar hiçbir yere gönderilmez ve sayfadan ayrıldığınızda silinir.
Toplam puan(0–10)
Sonuç tek başına tanı koydurmaz; klinik görüşmeyle birlikte yorumlanmalıdır.
psisula bu hesaplamayı her formda kendiliğinden yapar, sonucu danışan dosyasına ekler ve tekrarlanan uygulamaları gelişim eğrisinde yan yana gösterir.
15 dakikalık demo planlayınPuanlar nasıl yorumlanır?
Toplam puan beş düzeye ayrılır: 0 yok, 1–2 düşük, 3–5 orta, 6–8 ciddi düzey, 9–10 ağır. Skinner'ın kılavuzu, olgu saptama amacıyla 3 ve üzeri puanı önerir; psisula da 3 ve üzerindeki sonuçları orta veya üzeri risk olarak işaretler. Türkçe cezaevi çalışmasında ise en uygun eşik bir puan daha yüksek bulunmuştur.
Düşük puan, madde kullanımına bağlı sorun olmadığı anlamına gelmez. Kullanım süresi, danışanın yaşı ve kullanılan miktar puanla birlikte değerlendirilmelidir.
DAST-10 tek başına tanı koydurmaz. Yüksek puan, kullanılan maddeleri, kullanım sıklığını, yoksunluk öyküsünü ve tıbbi riskleri ele alan bir klinik görüşmeyle değerlendirilmelidir.
Yoksunluk belirtileri ya da tıbbi sorunlar bildiren danışanda, özellikle sakinleştirici ya da opioid kullanımı varsa, kullanımın birden bırakılması tıbbi risk taşıyabilir; bırakma planı hekim değerlendirmesiyle birlikte yapılmalıdır. Aşırı doz şüphesi, bilinç bulanıklığı ya da nöbet gibi durumlarda acil yardım gerekir.
| Toplam puan | Düzey |
|---|---|
| 0 | Yok |
| 1–2 | Düşük |
| 3–5 | Orta |
| 6–8 | Ciddi düzey |
| 9–10 | Ağır |
Dikkat edilmesi gerekenler
Aşağıdaki durumlarda psisula'nın sonuç ekranında kural tabanlı bir uyarı işareti görünür. İşaret bir tanı ya da risk puanı değildir; sonucu sizin değerlendirmeniz için öne çıkarır.
- DAST-10 orta veya üzeri risk
Ne sıklıkla tekrarlanmalı?
DAST-10 genellikle ilk görüşmede bir tarama olarak uygulanır. Son on iki ayı kapsadığı için kısa aralıklarla tekrarlandığında değişimi iyi göstermez.
Madde kullanımı tedavinin hedeflerinden biriyse, birkaç ayda bir yeniden uygulamak sorun alanlarının daralıp daralmadığını gösterebilir. Haftalık izlem için kullanım günlerini ve miktarını soran kısa bir kayıt daha duyarlıdır.
Güçlü yönleri ve sınırlılıkları
Güçlü yönleri
- Kısa ve evet-hayır formatında olduğu için kolay doldurulur.
- Belirli bir maddeye değil, madde kullanımına bağlı sorunların genişliğine odaklanır.
- Puan düzeyleri kılavuzda önerilen müdahale basamaklarıyla eşleşir.
- Türkçe biçimi üzerinde yapılmış bir psikometrik çalışma vardır.
Sınırlılıkları
- Tanı koydurmaz; yüksek puan klinik görüşmeyle doğrulanmalıdır.
- Hangi maddenin ne sıklıkla kullanıldığını göstermez.
- Öz bildirime dayanır; yasal kaygılar ya da damgalanma korkusu yanıtları etkileyebilir.
- Türkçe çalışma cezaevi örnekleminde yapılmıştır; ayaktan danışanlara genellemek dikkat gerektirir.
Benzer ölçeklerle karşılaştırma
AUDIT alkol kullanımını, DAST-10 ise alkol dışındaki maddeleri tarar; madde kullanımı öyküsü olan danışanlarda iki ölçek birlikte kullanılmalıdır. FTND nikotin bağımlılığının düzeyini ölçer.
psisula'nın reçetesiz ürün kullanımı kontrol listesi, bağımlılık yapmayan ürünlerin (bitkisel ürünler, takviyeler, reçetesiz ağrı kesiciler gibi) aşırı ya da amaç dışı kullanımına odaklanır; DAST-10'un kapsamıyla kısmen örtüşür ama farklı bir soruyu yanıtlar.
Sonucu danışanla konuşmak
Madde kullanımı, danışanların yasal ve sosyal kaygılar nedeniyle konuşmakta zorlandığı bir konudur. Sonucu paylaşmadan önce gizlilik sınırlarını hatırlatmak ve yargılayıcı olmayan bir dil kullanmak güveni artırır.
Motivasyonel görüşme yaklaşımı burada uygundur: 'Yanıtlarına göre kullanımın son bir yılda aile ilişkilerini ve işini etkilemiş görünüyor. Sen bunu nasıl değerlendiriyorsun?' gibi açık uçlu sorularla başlayın, danışanın değişim için kendi gerekçelerini öne çıkarın. Yüksek düzeydeki sonuçlarda bağımlılık hizmetlerine yönlendirme seçeneklerini birlikte konuşun.
Telif ve kullanım koşulları
DAST'ın telif hakkı 1982'den bu yana ölçeğin yazarı Harvey A. Skinner ve Kanada'daki Centre for Addiction and Mental Health'e (CAMH) aittir; 10 ve 20 maddelik biçimler CAMH tarafından yayımlanır. Skinner'ın kullanım kılavuzu ölçeğin formlarını, puanlama ve yorum yönergelerini içerir.
psisula'da DAST-10 nasıl kullanılır?
- Danışanınıza portaldan tek tıkla gönderirsiniz; danışan SMS ile gelen bağlantıyı telefonunda açar, uygulama indirmez. İsterseniz seans sırasında yanıtları kendiniz girersiniz.
- Puan, yanıtlar girildiği anda hesaplanır ve danışan dosyasına normal bir ölçek kaydı olarak düşer.
- Tekrarlanan uygulamalar danışanın gelişim eğrisinde yan yana durur; skoru kötüleşen danışanlar gidişat panosunda öne çıkar.
- İsterseniz yapay zekâ sonucu okunabilir bir yoruma çevirir; yorum tanı koymaz ve siz onaylamadan dosyaya girmez.
- Süpervizyon ve sevk için PDF ilerleme raporu alırsınız.
Ölçümün klinik karara nasıl dönüştüğünü ölçüme dayalı terapi yazımızda, danışan takibinin bütününü danışan takip programı sayfasında anlattık.
DAST-10 ve diğer 74 ölçeği kendi danışanlarınızla görün. 15 dakikalık görüşmede psisula'yı sizin çalışma düzeniniz üzerinden gösterelim.
15 dakikalık demo planlayınSık sorulan sorular
DAST-10'da kaç puan anlamlıdır?
3 ve üzeri puan orta veya üzeri risk olarak kabul edilir ve klinik değerlendirme gerektirir. 6–8 ciddi düzey, 9–10 ağır düzeydir.
DAST-10 alkolü kapsar mı?
Hayır. DAST-10 yalnızca alkol dışındaki maddeleri sorar. Alkol için AUDIT ya da AUDIT-C birlikte kullanılmalıdır.
DAST-10'da ters puanlanan madde hangisi?
Üçüncü madde ters puanlanır; bu maddede hayır yanıtı 1 puan alır. psisula bu çevirmeyi otomatik yapar.
DAST-10'un Türkçe geçerlik çalışması var mı?
Evet. Türkçe biçimin psikometrik özellikleri Evren ve arkadaşları tarafından cezaevi örnekleminde incelenmiş ve 2014'te yayımlanmıştır.
Kaynakça
- Skinner HA. The Drug Abuse Screening Test. Addictive Behaviors. 1982;7(4):363–371.
- Evren C, Ögel K, Evren B, Bozkurt M. Psychometric properties of the Turkish versions of the Drug Use Disorders Identification Test (DUDIT) and the Drug Abuse Screening Test (DAST-10) in the prison setting. Journal of Psychoactive Drugs. 2014;46(2):140–146.
- Skinner HA. Guide for using the Drug Abuse Screening Test (DAST). Toronto: Centre for Addiction and Mental Health.
Bu sayfa ruh sağlığı profesyonelleri içindir. Hiçbir ölçek sonucu tek başına tanı koydurmaz; puan, klinik görüşme ve değerlendirmeyle birlikte yorumlanmalıdır. Kesme puanları psisula'nın kullandığı aralıklardır; Türkçe uyarlama çalışmalarındaki değerlerden farklılık gösterebilir.